Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, Ayətullah Əlirza Ərafi bu gün səhər saatlarında Qum şəhərində yerləşən Təqrib Araşdırmaları İnstitutunun konfrans zalında keçirilən 40-cı Beynəlxalq İslam Birliyi Konfransının elmi bölməsində çıxış edərək müqəddəs Qum şəhərinin tarixi və elmi keçmişinə toxunub və bildirib: Qum şəhəri bir mənada təxminən 1200 illik İslam və Əhli-beyt (ə) maarifinin nəşri və təbliği tarixinə malikdir və bu tarix boyunca həmişə İslam dünyasının mühüm elmi və maarif mərkəzlərindən biri hesab olunub.
O əlavə edib: Qum şəhəri ötən əsr ərzində İslam maarifinin inkişafı, nəşri və yayılması sahəsində xüsusi və seçilən mövqeyə yiyələnib və İslam düşüncəsinin irəli sürülməsi və genişləndirilməsi üçün daim inkişaf edən mühüm bir mərkəzə çevrilib. Belə ki, bu şəhərin və onun elmi hövzəsinin elmi və intellektual fəaliyyət dairəsi yalnız ənənəvi və tədris məsələləri ilə məhdudlaşmayıb, həmçinin müxtəlif ictimai, siyasi və beynəlxalq sahələri də əhatə edib.
Qum şəhəri – İslami yanaşma ilə genişmiqyaslı nəzəriyyələrin mənbəyi
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru Qum şəhərinin ötən əsr ərzində müxtəlif sahələrdə genişmiqyaslı nəzəriyyələrin mərkəzinə çevrildiyini bildirərək deyib: Bu şəhər və Qum Elmi hövzəsi ictimai, siyasi və beynəlxalq məsələlərdə İslam məntiqinə və prinsiplərinə əsaslanaraq cəmiyyətin və dünyanın mühüm və fundamental məsələlərinə cavab verən nəzəriyyələrin formalaşması və inkişafı üçün zəmin olub.
Qəyyumlar Şurasının üzvü olan Ayətullah Ərafi davam edərək bildirib: Bəlkə də ötən əsrdə Qum şəhərinin ən mühüm fərqləndirici xüsusiyyəti bu şəhərin və onun elmi hövzəsinin elm, düşüncə, təfəkkür və nəzəriyyə yaradıcılığının aydın mərkəzinə çevrilməsi olub. Bu, İslam ümmətinin istiqamətləndirilməsi üçün nəzəriyyələrin formalaşdığı, eyni zamanda qlobal səviyyədə böyük dəyişikliklərə zəmin yaradan düşüncələrin meydana gəldiyi bir mərkəzdir.
O vurğulayıb: Bu tarixi dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələ bilik, düşüncə və fəaliyyət arasındakı əlaqədir. Yəni Qum Elmi hövzəsi yalnız nəzəri və elmi məsələlərin hazırlanması ilə kifayətlənməyib, əksinə, ən mühüm ictimai, siyasi və sivilizasiya yönümlü düşüncələrin bir hissəsi məhz bu elmi və intellektual mühitdə formalaşıb və praktiki fəaliyyət sahəsində də özünü göstərib.
İmam Xomeyni (r) – yeni nəzəriyyələrin formalaşmasının mənbəyi
Ayətullah Ərafi çıxışının davamında İmam Xomeyninin (r) yeni düşüncə və siyasi cərəyanların formalaşmasındakı roluna toxunaraq deyib: Böyük məqam sahibi olan İmam Xomeyni (r) bu yeni nəzəriyyələrin mühüm bir hissəsinin mənbəyi olub və dini maarif, ictimai düşüncə və genişmiqyaslı siyasi məsələlər arasında yeni bir əlaqə yaratmağı bacarıb.
O əlavə edib: İmam Xomeyni (r) yüksək elmi və fiqh mövqeyinə malik olmaqla yanaşı, nəzəriyyə yaradıcılığı sahəsində də böyük addımlar atıb və İslam cəmiyyətinin ehtiyaclarına cavab olaraq bir sıra yeni düşüncələr irəli sürməyi bacarıb. Bu düşüncələrin təsirləri və nəticələri İran sərhədlərindən kənara çıxaraq İslam dünyasında baş verən proseslərdə və beynəlxalq müstəvidə də öz əksini tapıb.
Elmi hövzə mütəfəkkirlərinin nəzəriyyələrin formalaşmasındakı rolu
Qəyyumlar Şurasının üzvü olan Ayətullah Ərafi bu prosesdə Elmi hövzənin elmi və intellektual şəxsiyyətlərinin roluna toxunaraq bildirib: Bu istiqamətdə böyük bir qrup hövzə mütəfəkkiri və alimi düşünmə, təfəkkür və nəzəriyyə yaratmaq prosesində mühüm rol oynayıb.
O, Ayətullah Hairi, Ayətullah Bürucerdi, Əllamə Təbatəbai, eləcə də şəhid Mürtəza Mütəhhəri və həmçinin şəhid Behiştini bu cərəyanın görkəmli simalarından bəziləri kimi qeyd edərək deyib: Bu şəxsiyyətlərin hər biri öz dövründə Elmi hövzənin elmi, intellektual və ictimai əsaslarının möhkəmləndirilməsində, eləcə də İslam dünyasında təsirli düşüncələrin formalaşmasında mühüm paya malik olub.
Ayətullah Ərafi çıxışının davamında qeyd edib: Bu mütəfəkkirlər elmi və hövzə fəaliyyətləri ilə yanaşı, cəmiyyətin və İslam dünyasının fundamental məsələlərinə də diqqət yetirir, Elmi hövzənin elmi və maarif potensialından istifadə etməklə yeni ehtiyaclara cavab verməyə və İslam düşüncəsində yeni üfüqlər açmağa çalışırdılar.
İmam Xomeyni (r) və şəhid Ayətullah Xamenei (r) İslam düşüncəsində nəzəriyyə quruculuğu prosesində xüsusi mövqeyi
O, çıxışının davamında İslam nəzəriyyələrinin formalaşdırılması prosesində İmam Xomeyninin (r) və İslam İnqilabının şəhid liderinin xüsusi mövqeyini vurğulayaraq bildirib: Bu böyük düşüncə sahibləri və alimlər toplusu arasında İmam Xomeyninin (r), eləcə də şəhid Ayətullah Xameneinin mövqeyi misilsiz və müstəsna əhəmiyyət daşıyır.
Elmi hövzələrin Ali Şurasının üzvü əlavə edib: “Bu iki həzrət İmam Xomeyni (r) həm nəzəriyyələrin hazırlanması və nəzəri düşüncə sahəsində böyük və təsirli addımlar atıb, həm də əməli müstəvidə ictimai və siyasi sahələrin qurulması və təşkilində bayraqdar və öncül olublar. Bu iki şəxsiyyətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, onlar düşüncə ilə əməli bir-birindən ayırmayıblar. Əksinə, nəzəriyyə irəli sürülməsi və izahı ilə yanaşı, onun cəmiyyətdə praktiki şəkildə həyata keçirilməsi üçün də səy göstərib və müxtəlif sahələrdə mühüm və təsirli dəyişikliklərin əsasını qoymağı bacarıblar.
Elm, nəzəriyyə və əməl arasında əlaqə: Qum məktəbinin mühüm xüsusiyyəti
Ayətullah Ərafi çıxışının davamında Qum şəhərini və Qum Elmi hövzəsini son bir əsrdə İslam düşüncəsinin formalaşması və davamlılığının ən mühüm mərkəzlərindən biri kimi qiymətləndirərək bildirib: Bu dövrdə Qum şəhərinin təcrübəsi göstərir ki, elm və düşüncə cəmiyyətin ehtiyacları və İslam ümmətinin qarşılaşdığı məsələlərlə əlaqələndirildikdə, böyük nəzəriyyələrin formalaşmasına və nəticə etibarilə geniş ictimai, siyasi və qlobal dəyişikliklərə gətirib çıxara bilər.
O qeyd edib: Qum şəhərinin əsrlər boyu, xüsusilə də son bir əsrdə formalaşmış elmi və düşüncə irsi təkcə İslam elmi və maarifi sahəsində deyil, həm də ictimai rəhbərlik, siyasi və beynəlxalq proseslərdə fəal rol oynayan alim və mütəfəkkirlərin yetişməsinə zəmin yaradıb.
Elmi hövzələrin rektoru əlavə edib: Bu baxımdan Qum şəhəri yalnız elmi və tədris mərkəzi deyil, həm də İslam cəmiyyətinin düşüncəsinin formalaşdırılması, nəzəriyyələrin hazırlanması və onun fikri istiqamətləndirilməsi mərkəzidir. Qum Elmi hövzəsinin elmi irsi və burada yetişmiş böyük şəxsiyyətləri nəzərə alındıqda, onun müasir dövrdə baş verən dəyişikliklərdəki rolu xüsusi və tarixi mövqeyə malikdir.
Şəhid Ayətullah Xamenei (r) güc yaratmaq, nəzəriyyə qurmaq və meydandakı rəhbərliyi bir-biri ilə əlaqələndirdi
Qəyyumlar Şurasının üzvü şəhid Ayətullah üzma Xameneinin mühüm xüsusiyyətlərinə toxunaraq bildirib: Onun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ‘güc yaratmaq’ bacarığı idi. Yəni o, əvvəlcə müxtəlif sahələrdə güc formalaşdırır, daha sonra həmin gücə əsaslanaraq nəzəriyyə irəli sürür və bundan sonra isə həmin nəzəriyyəni meydandakı və praktiki rəhbərlik sahəsində tətbiq edirdi.
O əlavə edib: Güc yaratmaq, nəzəriyyə qurmaq və praktiki rəhbərlik arasında bu əlaqə şəhid İmamın mühüm və nadir xüsusiyyətlərindən biri idi. Bu xüsusiyyət onun düşüncə və idarəçiliyinin yalnız nəzəri səviyyədə qalmamasına, əksinə, real və meydan şəraitində də nəticə verməsinə və təsir göstərməsinə səbəb olurdu.
Strateji sahələrdə gücün formalaşdırılması
Elmi hövzələrin rektoru şəhid İmamın müxtəlif sahələrdə güc yaratmaq məsələsində misilsiz mövqeyə malik olduğunu bildirərək deyib: O, altı mühüm sahədə güc yaratmaqla məşğul oldu və bu imkanları İslam İnqilabının və İslam ümmətinin məqsədlərinin həyata keçirilməsinə yönəltdi.
Qəyyumlar Şurasının üzvü davam edib: Bu sahələrdən biri elm və texnologiya idi. Bu sahədə gücün formalaşdırılması digər sahələrdə qüdrət və tərəqqinin əsasını təşkil edir. İkinci sahə isə mədəniyyətdir. Mədəniyyət cəmiyyətin kimliyinin və gücünün formalaşmasının ən mühüm dayaqlarından biri hesab olunur.
O, hərbi və müdafiə sahəsini üçüncü mühüm istiqamət kimi qeyd edərək əlavə edib: Bu sahədə gücün formalaşdırılması İslam sisteminin və müqavimət cəbhəsinin müstəqilliyinin, təhlükəsizliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasında həlledici rol oynayır.
Elmi hövzələrin rektoru, həmçinin siyasi və beynəlxalq sahəyə toxunaraq bildirib: Siyasət və beynəlxalq münasibətlər sahəsində gücün formalaşdırılması da şəhid Ayətullah Xameneinin strateji baxışla izlədiyi digər istiqamətlərdən biri idi. Məhz bu imkan və potensiallara əsaslanaraq regional və beynəlxalq proseslərdə təsirli rol formalaşdı.
“Güc yaratmaq” – nəzəriyyə quruculuğunun və rəhbərliyin əsası
Ayətullah Ərafi vurğulayıb: Bu məsələdə mühüm olan yalnız müxtəlif sahələrdə güc yaratmaq deyil. Əsas məqam ondan ibarətdir ki, bu güc əvvəlcə nəzəriyyə quruculuğunun, daha sonra isə praktiki və meydan rəhbərliyinin əsasına çevrilirdi. Məhz yaradılmış bu gücə əsaslanaraq o, gücün yaradılması və möhkəmləndirilməsinin növbəti mərhələsinə keçirdi. Bu potensial ‘üçüncü müharibə’ adlandırılan hadisədə hər kəs üçün açıq və aşkar şəkildə özünü göstərdi.
Elmi hövzələrin rektoru əlavə edib: Bir düşüncə və siyasi qurum müxtəlif sahələrdə güc yarada bildikdə və daha sonra bu gücü nəzəriyyənin, strategiyanın və meydandakı fəaliyyətin xidmətinə yönəltdikdə, bunun təsirləri fərdi düşüncə səviyyəsini aşaraq, təsirli və həlledici bir cərəyana çevrilir.
Məzhəblərin yaxınlaşdırılması: Hansı nəzəriyyə doğrudur, hansı nəzəriyyə yanlışdır?
Ayətullah Ərafi çıxışının digər hissəsində İslam məzhəblərinin yaxınlaşdırılması və İslam ümmətinin birliyi məsələsinə toxunaraq bildirib: Məzhəblərin yaxınlaşdırılması, birlik və İslam ümmətinin vahid kimliyindən danışarkən hansı nəzəriyyəni qəbul etməli, hansı baxışları isə rədd etməli olduğumuzu aydın şəkildə müəyyənləşdirməliyik. Bu məsələdə İslam İnqilabının düşüncəsi, İmam Xomeyninin (r) və şəhid Ayətullah Xameneinin baxışları baxımından qəbul edilə bilməyən dörd yanlış nəzəriyyə mövcuddur. Bu nəzəriyyələri dəqiq tanımaq böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki İslam birliyi anlayışı elə şəkildə şərh edilməməlidir ki, İslam məzhəblərinin etiqadi, fiqhi və kimlik əsasları ilə ziddiyyət təşkil etsin.
Birinci nəzəriyyə: Məzhəblərin birləşdirilməsi və eyniləşdirilməsi
Ayətullah Ərafi İslam birliyi məsələsində ilk yanlış nəzəriyyənin “məzhəblərin birləşdirilməsi, inteqrasiyası və vahid hala gətirilməsi” olduğunu bildirərək deyib: Bu fərziyyə öz mahiyyətinə görə ilkin və olduqca zəif bir fərziyyədir. Çünki bir-birinə zidd, hətta bir-birini inkar edən məsələlərin bir araya gətirilməsini tələb edir. İslam məzhəblərinin kəlam, etiqad, əxlaq və fiqh kimi müxtəlif sahələrdə fərqli baxışları və əsasları vardır və bəzi hallarda bunları bir araya gətirmək və eyniləşdirmək mümkün deyil. Buna görə də bu məzhəbləri birləşdirmək və ya inteqrasiya edərək vahid məzhəb yaratmağa cəhd göstərmək İslam məzhəblərinin mövcud düşüncə və elmi irsi ilə uzlaşmır.
Elmi hövzələrin rektoru davam edib: İslam məzhəblərinin hər birinin öz elmi keçmişi, düşüncə əsasları, prinsipləri və xüsusi baxışları vardır. Mövcud və həqiqi fərqləri aradan qaldırmaqla İslam birliyi anlayışını məzhəblərin tam şəkildə eyniləşdirilməsi mənasında izah etmək mümkün deyil.
Elmi hövzələrin Ali Şurasının üzvü qeyd edib: Etiqadi və fiqhi fərqlər məsələsindən əlavə, belə bir yanaşma nəzəri və praktiki baxımdan da bir sıra problemlərlə qarşılaşır. Çünki müxtəlif məzhəblərdən vahid bir struktur yaratmaq üçün istər-istəməz hər bir məzhəbin əsaslarının və təlimlərinin müəyyən hissələrindən imtina etmək və ya onları bir-biri ilə birləşdirmək lazım gələcək. Bunun nəticəsi isə həqiqi yaxınlaşma deyil, məzhəblərin mahiyyətinin dəyişdirilməsi olacaq.
O, çıxışının davamında vurğulayıb: İslam İnqilabının düşüncəsi, İmam Xomeyninin (r) və şəhid Ayətullah Xameneinin nəzəriyyəsi baxımından İslam birliyi məzhəbi kimliklərin inkar edilməsi, etiqad və hökmlərin eyniləşdirilməsi demək deyil. Əksinə, birlik elə bir əsas üzərində müəyyənləşdirilməlidir ki, məzhəblərin prinsipləri və kimlikləri qorunmaqla yanaşı, İslam ümməti arasında əməkdaşlıq, həmrəylik və qarşılıqlı imkanların birləşdirilməsi üçün zəmin yaradılsın.
Elmi hövzələrin müdiri davamında bildirib: Buna görə də məzhəblərin birləşdirilməsi və inteqrasiyası nəzəriyyəsi İslam məzhəbləri arasındakı həqiqi və fundamental fərqləri nəzərə almadığına, həmçinin bir-birinə zidd məsələləri bir araya gətirməyə cəhddən irəli gələn nəzəri problemlərə görə məzhəblərin yaxınlaşdırılması və İslam birliyinin həyata keçirilməsi üçün düzgün əsas ola bilməz.
O, daha sonra ikinci yanlış nəzəriyyənin “fərqləndirici və ayırıcı xüsusiyyətlərin aradan qaldırılması və yalnız ortaq məqamlarla kifayətlənmək” və ya “məzhəblərsiz İslam” ideyası olduğunu bildirərək deyib: Bu baxışda məzhəbləri bir-birindən fərqləndirən xüsusiyyətlərin və fərqlərin kənara qoyulması, yalnız müsəlmanlar arasındakı ortaq məqamların önə çəkilməsi nəzərdə tutulur.
Məzhəblərin fərqləndirici xüsusiyyətlərini nəzərə almamaq olmaz
Ayətullah Ərafi bu nəzəriyyəni tənqid edərək bildirib: Bu baxış da müəyyən mənada bir-birinə zidd iki məsələnin eyni anda aradan qaldırılmasını tələb edir. Çünki müxtəlif baxışlar arasında mövcud olan fərqləri və fərqləndirici xüsusiyyətləri sadəcə olaraq kənara qoymaq mümkün deyil. Bir çox məsələlərdə fərqli və bəzən bir-birinə zidd baxışlar mövcuddur. Hər iki baxışı eyni vaxtda qəbul etmək və ya fərqləri aradan qaldırmaqla məsələnin özünü ümumiyyətlə ortadan qaldırmaq mümkün deyil.
O əlavə edib: Siz fərqləndirici xüsusiyyətləri kənara qoya bilməzsiniz. Çünki nəticə etibarilə iki fərqli baxış və iki ayrı müddəa arasında seçim etmək lazım gəlir. Bəzi məsələlərdə fikir ayrılığının mövcudluğu bir reallıqdır və yalnız ortaq məqamları önə çəkməklə bu reallığı nəzərə almamaq mümkün deyil.
Qəyyumlar Şurasının üzvü, həmçinin etiqadi və elmi məsələlərdə dəlil və sübutun mövqeyinə toxunaraq vurğulayıb: Dəlil və sübut imkanını qarşı tərəfdən almaq olmaz. Əgər hər hansı məsələdə iki baxış arasında fərq mövcuddursa, hər iki tərəfin dəlillərinin irəli sürülməsi və araşdırılması imkanının tanınması lazımdır. Fərqləri aradan qaldırmaqla elmi və etiqadi dialoq üçün mövcud olan zəmini ortadan qaldırmaq olmaz.
Fikir ayrılıqlarının kənara qoyulması özü yeni cərəyanın formalaşmasına gətirib çıxara bilər
Qəyyumlar Şurasının üzvü çıxışının davamında ilk iki nəzəriyyənin ortaq probleminə toxunaraq bildirib: Bu iki nəzəriyyənin ortaq problemlərindən biri ondan ibarətdir ki, məhz bu yanaşma da İslam dünyasında yeni bir məzhəb və ya cərəyana çevrilə bilər.
O izah edib: Əgər hər hansı şəxs və ya cərəyan yeni bir nəzəriyyə irəli sürərək mövcud fikir ayrılıqlarını kənara qoymaq və bütün müsəlmanları həmin baxış ətrafında birləşdirmək istəsə, bu baxışın özü müstəqil bir cərəyana çevrilə bilər və nəticədə fikir ayrılığı və parçalanma problemi yenə də öz mövcudluğunu qoruyar.
Elmi hövzələrin rektoru daha sonra qeyd edib: Buna görə də məzhəblərarası fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq üçün yalnız yeni bir nəzəriyyənin irəli sürülməsi mütləq şəkildə birliyə gətirib çıxarmır. Çünki həmin yeni nəzəriyyənin özü İslam dünyasında yeni bir cərəyanın və ya yeni bir yanaşmanın formalaşmasına səbəb ola bilər.
"Epistemoloji plüralizm və bütün məzhəblərin haqlı olması” nəzəriyyəsinin rədd edilməsi
Ayətullah Ərafi daha sonra üçüncü nəzəriyyəyə toxunaraq onu “epistemoloji plüralizm və bütün məzhəblərin haqlı olması” adlandırıb. O bildirib: Biz, şübhəsiz ki, bu nəzəriyyənin qarşısında belə bir mövqedəyik ki, bu baxış doğru deyil. Çünki bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən məsələlərdə çoxsaylı və bir-birinə zidd həqiqətləri eyni vaxtda qəbul etmək mümkün deyil.
O, davam edib: Əgər müəyyən bir mövzuda iki müddəa və ya iki baxış bir-birinə zidd və bir-birinin inkarı olarsa, onların hər ikisinin eyni səviyyədə mütləq şəkildə haqlı olduğunu söyləmək mümkün deyil. Bir-birinə zidd olan məsələlərin eyni vaxtda doğru və haqlı qəbul edilməsi məntiqi prinsiplərlə və idrak nəzəriyyəsinin əsasları ilə uzlaşmır.
Obyektiv reallığın mövcudluğuna, doğruluq və yanlışlığın mümkünlüyünə vurğu
Ayətullah Ərafi qəbul etdiyi idrak nəzəriyyəsinin əsaslarını izah edərək bildirib: Biz "obyektiv reallığın" mövcudluğuna və bir-birini inkar edən iki ziddiyyətli məsələnin eyni anda mövcud olmasının və ya hər ikisinin eyni vaxtda aradan qalxmasının qeyri-mümkünlüyünə inanırıq. Bu əsasda real doğruluq və yanlışlığı, eləcə də müddəaların obyektiv reallıqla uyğunluğunu qəbul edirik.
O əlavə edərək bildirib: Bu baxışa əsasən, həqiqət yalnız insanların müxtəlif təsəvvürlərindən, yanaşmalarından və fərqli qavrayışlarından asılı olan bir məsələ deyil. Əksinə, insanların irəli sürdükləri müddəalar və əldə etdikləri biliklər üçün obyektiv reallıq mövcuddur. Həmin müddəanın reallıqla münasibətini qiymətləndirmək və onun doğru və ya yanlış olması barədə fikir yürütmək mümkündür.
Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Epistemoloji plüralizm nəzəriyyəsi bizim fəlsəfi və idrak nəzəriyyəsi əsaslarımızla ziddiyyət təşkil edir. Buna görə də bu əsaslardan çıxış edərək bütün məzhəblərin eyni vaxtda və mütləq şəkildə haqlı olduğunu qəbul etmək mümkün deyil. Xüsusilə də onların müddəaları və əsasları bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etdiyi hallarda.
“Xilas plüralizmi”, üzrlülüyün şərtlər daxilində qəbul edilməsi
Ayətullah Ərafi daha sonra dördüncü nəzəriyyəyə, yəni “xilas plüralizmi” nəzəriyyəsinə toxunaraq onu əvvəlki üç nəzəriyyədən fərqləndirib. O bildirib: Bu nəzəriyyə əvvəlki üç nəzəriyyədən fərqli olaraq, müəyyən mənada bizim tərəfimizdən qəbul edilir, lakin mütləq şəkildə deyil. Əgər bir şəxs üzrlü sayılması üçün zəruri şərtlər mövcud olduğu halda müəyyən bir yolda qərar tutubsa, onun üzrlü olması mümkün ola bilər. Bu prinsip müəyyən mənada qəbul edilə biləndir. Lakin onu heç bir qeyd-şərt və məhdudiyyət olmadan, mütləq şəkildə qəbul etmək olmaz.
Qəyyumlar Şurasının üzvü vurğulayıb: Hər hansı şəxsin onun şəraiti və əsasları nəzərə alınmadan, eləcə də onun bilik səviyyəsinə və həqiqətə çıxış imkanına diqqət yetirilmədən, mütləq şəkildə xilas və ya üzrlülük dairəsinə daxil olduğunu söyləmək qəbul edilə bilməz. Bu məsələ bir sıra şərt və məhdudiyyətlərin məcmusunun nəzərə alınmasını tələb edir.
Üzrlülüyün müəyyən edilməsi şərt və məhdudiyyətlərin araşdırılmasını tələb edir
O, bu hissəni yekunlaşdıraraq bildirib: Əgər bir şəxsin üzrlü sayılması üçün zəruri şərtlər mövcud olduğu halda müəyyən bir yolda qərar tutması nəticəsində onun üzrlü ola biləcəyi söylənilirsə, bu fikir doğrudur. Lakin bu hökmün bütün şəxslər və bütün şəraitlər haqqında mütləq şəkildə doğru olduğu söylənilərsə, bu, düzgün deyil.
Ayətullah Ərafi qeyd edib: Buna görə də xilas plüralizmi məsələsində hər hansı baxışın haqq olması ilə insanın müəyyən bir baxışa tabe olması səbəbindən üzrlü sayılması arasında fərq qoymaq lazımdır. Bəzi hallarda şəxs özünəməxsus idrak şəraiti, həqiqətə çıxış imkanının olmaması və ya müəyyən maneələrin mövcudluğu səbəbindən üzrlü hesab oluna bilər. Lakin bu, bütün baxışların və məzhəblərin eyni vaxtda və mütləq şəkildə haqq olmasının qəbul edilməsi demək deyil. Buna görə də xilas və üzrlülük məsələsi diqqətlə, onunla bağlı şərt və məhdudiyyətlər əsasında araşdırılmalıdır. Şərtlərlə bağlı olan bir prinsipdən mütləq və heç bir məhdudiyyəti olmayan hökm çıxarmaq olmaz.
Kimlik formalaşdıran dərin ortaq dəyərlər, elmi fərqlərin qorunması və ictimai münasibətlər fiqhi, İslam ümmətinin birliyi nəzəriyyəsinin əsasları
Ayətullah Ərafi İslam ümmətinin birliyi məsələsində “beşinci nəzəriyyə”ni izah edərək bunun İslam İnqilabının və şəhid Ayətullah Xameneinin (r) nəzəriyyəsi olduğunu bildirib və deyib: Bu nəzəriyyə beş əsas ünsürə söykənir. Bu ünsürlər birlikdə müsəlmanlar arasında vahid düşüncə, ictimai və siyasi kimliyin formalaşması üçün zəmin yarada bilər.
O bildirib: Bu nəzəriyyənin ilk ünsürü müsəlmanlar arasında çoxsaylı, dərin və kimlik formalaşdıran ortaq dəyərlərin mövcudluğudur. Yəni İslam ümməti vahid düşüncə, ictimai və siyasi kimliyin formalaşması üçün əsas ola biləcək geniş inanclar, prinsiplər, dəyərlər və ortaq ünsürlər potensialına malikdir.
Dərin ortaq dəyərlər, İslam ümmətinin birliyini bir arada saxlayan bağ
Qəyyumlar Şurasının üzvü müsəlmanlar arasındakı ortaq dəyərlərin idraki dərinliyini vurğulayaraq əlavə edib: Bu ortaq dəyərlər yalnız zahiri və ictimai səviyyə ilə məhdudlaşmır, həm də dərin idraki məzmuna malikdir və kimlik və sivilizasiya sahələrində də özünü göstərir. Bu geniş, dərin, kimlik və sivilizasiya formalaşdıran ortaq dəyərlərin məcmusu təsbeh dənələrini bir-birinə bağlayan ip kimi İslam ümmətinin müxtəlif hissələrini bir araya gətirə və onları vahid çətir altında toplaya bilər.
Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Bu baxışa əsasən, İslam birliyi fərqlərin nəzərə alınmaması və məzhəbi kimliklərin aradan qaldırılması demək deyil. Əksinə, birlik müsəlmanlar arasında daha böyük və hərtərəfli bir kimlik formalaşdırmaq potensialına malik ortaq ünsürlərin tanınması və gücləndirilməsi üzərində qurulur.
Azad elmi mühitdə fərqlərin və müxtəlifliyin qorunması
O, bu nəzəriyyənin ikinci ünsürünün elmi müzakirə məclislərində məzhəbi fərqlərin və özünəməxsus xüsusiyyətlərin qorunması olduğunu bildirərək deyib: Fərqləndirici və ayrıcı məsələlər sahəsində müxtəlif baxışların rədd və ya təsdiqi elmi müzakirə məclislərində öz yerini qoruyub saxlamalıdır və İslam məzhəbləri arasında elmi müzakirə və dialoq mühiti bağlanmamalıdır.
Qəyyumlar Şurasının üzvü əlavə edib: Elmi sahələrdə müxtəlif baxışların müzakirə edilməsi, tənqid olunması, araşdırılması və ifadə edilməsi üçün imkan mövcud olmalıdır. Çünki birlik elmi müzakirələrin dayandırılması və ya etiqadi və fiqhi fərqlərin gözardı edilməsi demək deyil. Məzhəbi fərqlər və özünəməxsus xüsusiyyətlər İslam ümmətinin vahid kimliyinə və vahid cərəyanına xələl gətirməməlidir. Başqa sözlə, elmi sahələrdə fikir ayrılıqları və fərqlər barədə müzakirə aparmaq mümkündür, lakin bu fikir ayrılıqları müsəlmanların ictimai, siyasi və sivilizasiya baxımından parçalanmasına səbəb olan amilə çevrilməməlidir.
İslamın əsas sərhədləri: Tövhid, risalət və məad
Ayətullah Ərafi qeyd olunan nəzəriyyənin üçüncü ünsürünü İslamın qəti sərhədləri hesab edərək bildirib: İslam və küfr arasındakı sərhədi müəyyən edən məsələ tövhid, risalət və məad da daxil olmaqla bir sıra əsas prinsiplərə söykənir. Bu sərhəd aydın və qətidir və həmin sərhədi aşmaq bizim rədd etdiyimiz ifratçılığın özüdür.
O əlavə edib: Buna görə də İslam ümməti daxilində məzhəbi müxtəliflik və fərqlərin qəbul edilməsi ilə yanaşı, İslamın əsas və qəti prinsipləri də nəzərə alınmalıdır.
İslamın fundamental çərçivəsindən kənara çıxmağa və ya müsəlmanlar arasında parçalanmaya səbəb olan hər cür ifrat yanaşmadan çəkinmək lazımdır.
İctimai münasibətlər fiqhi, İslam qardaşlığının həyata keçirilməsi üçün geniş imkan
Qəyyumlar Şurasının üzvü müsəlmanlar arasındakı ictimai münasibətlər fiqhini bu nəzəriyyənin dördüncü ünsürü hesab edərək bildirib: Müsəlmanlar arasındakı ictimai münasibətlərdə yalnız İslam cəmiyyətinin daxilindəki münasibətlərə aid olan bir sıra hökmlər, tələblər və qadağalar mövcuddur. Əxlaq və ictimai münasibətlərin bu geniş məcmusu həm müsbət, həm də mənfi istiqamətləri əhatə edir və müsəlmanlar arasında bir-biri ilə əlaqəli ictimai və siyasi münasibətlərin formalaşması və möhkəmləndirilməsi üçün zəmin yarada bilər.
Bu məsələnin həyata keçirilməsi baxımından İslam fiqhinin imkanlarına toxunan Ayətullah Ərafi bildirdi: «Bizim fiqhimiz, eləcə də digər məzhəblərin fiqhi də əsasən bu imkanı tanıyır və vurğulanan həmin İslam qardaşlığının təzahür etməsi üçün yolu açıq saxlayır. Buna əsasən, müsəlmanlar arasındakı münasibətlər yalnız bəzi nəzəri etiqadlarda ortaq olmaqla məhdudlaşmır. Əksinə, ictimai, əxlaqi və siyasi sahələrdə də qarşılıqlı münasibətlər və hüquqlar sistemi müəyyənləşdirmək mümkündür ki, bu da İslam ümmətinin daha böyük birlik və həmrəyliyinə gətirib çıxarsın».
Ortaq mənafelər və maraqlar: İslam ümmətinin əməkdaşlığı üçün imkan
Ayətullah Ərafi çıxışının davamında ortaq mənafe və maraqları bu nəzəriyyənin digər mühüm ünsürlərindən biri kimi qiymətləndirərək dedi: «Beşinci nəzəriyyə yuxarıda qeyd olunan ünsürlərlə yanaşı, müsəlmanlar arasında ortaq mənafe və maraqların mövcudluğunu da önə çəkir».
O bildirdi: «Hətta əvvəlki dörd ünsür kimlik və sivilizasiya formalaşdırmaq baxımından lazımi səviyyədə güclü və təsirli olmasaydı belə, müsəlmanların eyni coğrafi məkanda yerləşməsi, bir-birinin yanında yaşaması, ortaq mənafelərə, geniş imkanlara və böyük potensiala malik olması tələb edir ki, bu imkanlar bir araya gətirilsin və ortaq mənafelərin təmin olunması üçün onlardan istifadə edilsin».
Elmi hövzələrin rektoru sözlərinə belə davam etdi: «Ağılın hökmü də budur ki, ortaq maraqlara, imkanlara və mənafelərə malik olan bir sıra cəmiyyət və xalqlar parçalanma və qarşıdurma əvəzinə bu imkanları ortaq mənafelərin təmin olunması və İslam ümmətinin mövqeyinin gücləndirilməsi istiqamətində səfərbər etsinlər».
Ortaq düşmənlər və müqəddəsliklərə hörmət, birlik nəzəriyyəsinin tamamlayıcı ünsürləri
Ayətullah Ərafi ortaq düşmənlərin mövcudluğunu da müsəlmanların yaxınlaşması üçün mühüm imkanlardan biri hesab edərək dedi: «İslam ümməti etiqadi, kimlik, ictimai və sivilizasiya baxımından ortaq cəhətlərə malik olmaqla yanaşı, bəzi sahələrdə ortaq təhdid və düşmənlərlə də üz-üzədir. Bu məsələ müsəlmanlar arasında əməkdaşlıq və yaxınlaşmanın zəruriliyini daha da aydın şəkildə ortaya qoya bilər».
Qəyyumlar Şurasının üzvü Ayətullah Ərafi çıxışının davamında başqalarının müqəddəsliklərinə hörmətsizliyin rədd edilməsini vurğulayaraq əlavə etdi: «İslam birliyinin həyata keçirilməsi yolunda digər müsəlmanların müqəddəsliklərinə qarşı hörmətsizlik edilməməlidir. Müqəddəsliklərin toxunulmazlığına hörmətlə yanaşmaq, məzhəblərarası ixtilafları qızışdıran və İslam məzhəblərinin ardıcılları arasında parçalanma yaradan addımlardan çəkinmək İslam ümmətinin dinc yanaşı yaşaması və birliyi üçün zəruri şərtlərdəndir».
Əhli-beytə (ə) məhəbbət: Müsəlmanlar arasında ortaq prinsip
O, Əhli-beytə (ə) məhəbbətin vurğulanmasını da bu nəzəriyyədə diqqət yetirilən digər ünsürlərdən biri kimi qeyd edərək dedi: «Əhli-beytə (ə) məhəbbət ortaq prinsip kimi önə çəkilə bilər və müsəlmanlar arasındakı bağların gücləndirilməsi üçün mühüm imkan yarada bilər».
Ayətullah Ərafi bu baxışını yekunlaşdıraraq bildirib: «İslam İnqilabının və şəhid İmamın birliklə bağlı nəzəriyyəsi bir-biri ilə əlaqəli ünsürlər toplusuna əsaslanır. Bir tərəfdən, kimlik və sivilizasiya formalaşdıran geniş və dərin ortaq cəhətləri önə çəkir, digər tərəfdən isə fərqlərin və məzhəbləri fərqləndirən xüsusiyyətlərin elmi müzakirələr çərçivəsində qorunmasını tanıyır».
O əlavə edib: «Bu sistem daxilində İslamın qəti sərhədləri qorunur, müsəlmanlar arasındakı ictimai münasibətlər fiqhi qardaşlıq və əməkdaşlığın həyata keçirilməsi üçün lazımi imkan yaradır. Ortaq mənafe və maraqların, ortaq düşmənlərin mövcudluğu, müqəddəsliklərə qarşı hörmətsizliyin rədd edilməsi və Əhli-beytə (ə) məhəbbətin vurğulanması da İslam ümməti arasında daha geniş yaxınlaşma və əməkdaşlıq üçün zəmin yarada bilər».
İslam dünyası böyük sivilizasiya və fövqəladə strateji yaxınlaşma istiqamətində hərəkət etməlidir
Elmi hövzələrin rektoru İslam dünyasında yaranmış yeni imkanları vurğulayaraq dedi: «Bu gün İslam dünyasındakı vəziyyət tələb edir ki, İslam ölkələri və İslam dünyasında təsirli olan cərəyanlar böyük sivilizasiya və fövqəladə strateji yaxınlaşma istiqamətində hərəkət etsinlər. Mənim fikrimcə, belə bir imkan ötən əsrlərdə bu şəkildə mövcud olmayıb».
Ayətullah Ərafi son iki əsrdə baş verən tarixi dəyişikliklərə toxunaraq bildirdi: «Son iki əsrdə İslam dünyası uzunmüddətli geriləmə, müharibə, işğal və hegemon güclərin hökmranlığı ilə üzləşib. Bunun nümunələrindən biri əziz Fələstinin işğalıdır. Bu dövrdə hegemonluq və sionizm İslam ölkələrinin üzərinə elə bir vəziyyət gətirmişdi ki, faktiki olaraq bir çox müsəlman xalqının nəfəs almasına və müstəqil şəkildə hərəkət etməsinə imkan vermirdi».
Dünya İslamının həmrəyliyi üçün son əsrlərdə mövcud olmayan imkan yaranıb
Qəyyumlar Şurasının üzvü Ayətullah Ərafi İslam dünyasında mövcud vəziyyətin keçmişdən fərqli olduğunu bildirərək deyib: İnqilabın ideoloji xəttinin bərəkəti ilə İslam ümməti tarixi bir sarsıntı və dönüş yaşayaraq İslam dünyasında oyanış, müqavimət və həmrəylik üçün yeni zəminlər əldə edib.
Ayətullah Ərafi regionda baş verən son hadisələrə və qarşıdurmalara toxunaraq deyib: 12 günlük məcburi müharibədə, həmçinin Ramazan ayında 40 günlük müharibədə və «əzəmətli rəhbər, şəhid həzrət Ayətullah üzma Seyid Əli Xameneinin» şəhadəti ilə yeni bir dünya meydana gəlib və dünya nizamında mövcud olan hesablamalar dəyişib. Bu gün İslam dünyasında formalaşan proses yalnız müvəqqəti və ya müəyyən bir sahə ilə məhdudlaşan dəyişiklik deyil, həm də regional və beynəlxalq münasibətlərdə daha genişmiqyaslı dəyişikliklərə zəmin yarada bilər.
İnqilabın ideoloji xətti İslam ümmətində tarixi dönüşün formalaşmasına səbəb olub
Qəyyumlar Şurasının üzvü Ayətullah Ərafi yeni yaranmış şəraitdən istifadə etməyin əhəmiyyətini vurğulayaraq deyib: Əgər şəhidlərin qanı, İranın müqaviməti, İran xalqı və İranın Ali Məqamlı rəhbərliyinin sayəsində yaranmış bu yeni imkandan istifadə etməsək, gələcək tarixə xəyanət etmiş olarıq. Mövcud şərait İslam dünyası üçün tarixi bir fürsət yaradıb və bu imkanın qorunması və gücləndirilməsi ayıqlıq, birlik, həmrəylik və qısamüddətli siyasi mülahizələrdən daha üstün səviyyədə hərəkət etməyi tələb edir.
O, son hadisələrdə müqavimətin mövqeyinə toxunaraq deyib: Bu gün belə bir reallığı nəzərə almaq lazımdır ki, regional və qlobal hesablamalar keçmişlə müqayisədə dəyişib və müqavimət hərəkatı böyük təzyiqlər və güclü dövlətlər qarşısında yeni müqavimət və təsir imkanlarını nümayiş etdirə bilib.
Yeni regional hesablamalar İranın və müqavimət cəbhəsinin müqavimətinin nəticəsidir
Elmi hövzələrin rektoru son hadisələrdən əvvəlki vəziyyətə toxunaraq deyib: Dünyadakı siyasi cərəyanların heç birinin təsəvvürünə belə gəlmirdi ki, dünyanın ən böyük siyasi, iqtisadi və hərbi gücünə və onun regiondakı əlaltısına qarşı hətta bir gün belə müqavimət göstərmək mümkün ola bilər. İran və müqavimət cəbhəsi yeni bir tarazlıq yarada bildilər. Bu tarazlıq adi və ötəri bir hadisə kimi qiymətləndirilməməlidir.
O vurğulayıb: Bu yeni tarazlıq zarafat deyil və onun regional və qlobal səviyyədə ölçülərini və nəticələrini düzgün şəkildə dərk etmək, eləcə də İslam dünyasında həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində yaranmış imkanlardan istifadə etmək üçün plan hazırlamaq lazımdır.
Elmi hövzələrin rektoru daha sonra bu tarixi fürsətə diqqət yetirməyin zəruriliyini vurğulayaraq deyib: Bu gün İslam dünyası müqavimət təcrübəsinə və yeni dəyişikliklərə əsaslanaraq böyük sivilizasiya həmrəyliyinə və fövqəlsəviyyəli strateji həmrəyliyə doğru hərəkət etmək və mövcud imkanlardan istifadə edərək İslam dünyası üçün fərqli gələcək qurmaq baxımından əvvəlkindən daha böyük potensiala malikdir.
Elmi hövzə vahid İslam ümmətinin formalaşması üçün nəzəriyyə hazırlamalıdır
Elmi hövzələrin Ali Şurasının üzvü müqavimət və məzhəblərin yaxınlaşdırılması ideoloji xəttinin gücləndirilməsinin zəruriliyini vurğulayaraq deyib: İslam ölkələrindən bir-biri ilə sıx bağlı vahid bir sistemin formalaşması İslam ümmətinin sivilizasiya gücünün yaranmasına zəmin yarada bilərdi və bu gün regionda baş verən dəyişikliklər də İslam birliyinin reallaşması üçün kapitala çevrilə bilər.
Elmi hövzələrin rektoru regiondakı dəyişikliklərə və İslam dünyası arasındakı münasibətlərə yenidən baxılmasının zəruriliyinə toxunaraq deyib: Körfəz bölgəsi ölkələrinin bəzi mərhələlərdə düşmənlə əməkdaşlıq etmiş dövlət xadimlərinin düşüncəsində belə bir reallıq formalaşmalıdır ki, xarici güclərin dəstəyi əsasında yaradılan təhlükəsizlik və sabitlik borc alınmış təhlükəsizlikdir və onun davamlılığına və təminatına zəmanət vermək mümkün deyil.
O əlavə edib: Regionda baş verən hadisələrin təcrübəsi göstərib ki, İslam dünyasından kənar güclərə arxalanmaq region xalqları və dövlətləri üçün davamlı təhlükəsizliyi təmin edə bilməz. Ölkələr öz münasibətlərində əvvəlkindən daha çox daxili imkanlara, regional əməkdaşlığa və İslam xalqları arasındakı əlaqələrə söykənməlidirlər.
Müqavimət ideoloji xətti İslam dünyasının sivilizasiya həmrəyliyinə zəmin yaradır
Qəyyumlar Şurasının üzvü olan Ayətullah Ərafi ideoloji müqavimət cəbhəsinin İslam dünyasının gələcəyinin formalaşdırılmasında yaratdığı imkanları vurğulayaraq deyib: Əgər keçmişdə müqavimət və İnqilabın ideoloji xətti əsasında bir-biri ilə sıx bağlı və vahid bir sistem yarada bilsəydik, bu gün İslam dünyasının vəziyyəti fərqli olardı və hətta sionist rejim də regionda belə bir mövqe əldə edə bilməzdi.
Elmi hövzələrin Ali Şurasının üzvü sözlərini davam etdirərək deyib: Belə bir şəraitdə İslam ümməti elm, mədəniyyət və dünya sivilizasiyası sahəsində öz həqiqi mövqeyinə çata və dünya hadisələrində sivilizasiya baxımından təsirli bir birlik kimi iştirak edə bilərdi.
O, regionda baş verən son hadisələrə və qarşıdurmalara toxunaraq deyib: Bəzən belə bir təsəvvür yaranır ki, müharibə baş verib, regionda bəzi bazalar hədəfə alınıb və təcavüz təkrarlanacağı təqdirdə daha sərt cavablar da veriləcək. Lakin bu hadisələri yalnız hərbi və təhlükəsizlik qarşıdurmaları çərçivəsində təhlil etmək olmaz.
Regiondakı hadisələr İslam ümmətinin birliyi üçün kapitala çevrilə bilər
Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Heç kim düşünməməlidir ki, bu hadisələr İslam ümmətinin birliyini və vahid bir sistem halında birləşməsini çətinləşdirir və ya mümkünsüz edir. Əksinə, məhz bu hadisələr düzgün idarə olunduğu təqdirdə İslam dünyasında sivilizasiya baxımından böyük və taleyüklü birliyin formalaşması üçün kapitala çevrilə bilər.
Ayətullah Ərafi qeyd edib: Bu gün regionda baş verənlər İslam ölkələri arasındakı münasibətlərə yenidən baxılması və müsəlman xalqları arasında ortaq kimlik hissinin gücləndirilməsi üçün zəmin yarada bilər. Bu baxımdan regiondakı hadisələr yalnız siyasi və ya təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də dərin mədəni, sosial, düşüncə və sivilizasiya ölçülərinə malik ola bilər.
Məzhəblərin yaxınlaşdırılması sahəsində elmi müzakirələrin genişləndirilməsinin zəruriliyi
O, sözlərinin davamında İslam dünyasının birliyi üçün düşüncə zəmininin hazırlanmasında elmi hövzələrin məsuliyyətini vurğulayaraq deyib: Biz məzhəblərin yaxınlaşdırılması fəlsəfəsi, məzhəblərin yaxınlaşdırılması kəlamı, məzhəblərin yaxınlaşdırılması fiqhi və məzhəblərin yaxınlaşdırılması əxlaqı sahələrində daha böyük addımlar atmalıyıq. Eyni zamanda «vahid İslam ümməti» ilə bağlı fəlsəfə, kəlam və fiqh sahələrində də daha ciddi və dərin fəaliyyətlər həyata keçirilməlidir.
O əlavə edib: İslam birliyinin reallaşması yalnız tövsiyələr və şüarlar irəli sürməklə mümkün deyil. Bu məqsədin elmi, düşüncə və nəzəri dayaqlara ehtiyacı var və müxtəlif elmi və fikir sahələrində daha ciddi tədbirlər görülməli, dəqiq planlaşdırma aparılmalıdır. Elmi hövzələr İslam ümmətinin həmrəyliyinin nəzəri əsaslarını izah etməyi bacarmalı və fiqh, kəlam, fəlsəfə, əxlaq və sosial sahələrdə İslam dünyasının məsələlərinə elmi və müasir cavablar təqdim etməlidirlər.
«Müsəlmanlar arasında sosial münasibətlər fiqhi»; yeni elmi-tədqiqat sahələrindən biri
Ayətullah Ərafi elmi hövzələrin tədqiqat fəaliyyətinin əhatə dairəsinin genişləndirilməsinin zəruriliyinə toxunaraq deyib: Hövzə bu istiqamətdə nəzəriyyə formalaşdırmalı, yeni elmi və fiqhi sahələrdə cəmiyyətin və İslam dünyasının müasir ehtiyaclarına cavab verməlidir. Bizim təxminən 20 yeni fiqh sahəsində fəaliyyətə və araşdırmaya ehtiyacımız var. Bu sahələrdən biri də «sosial münasibətlər və müsəlmanlar arasında münasibətlər fiqhi»dir.
Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Müsəlmanlar arasındakı münasibətlər, İslam cəmiyyətlərinin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi, məzhəbi və sosial fərqliliklərlə necə davranılması, eləcə də müsəlmanlar arasında həmrəyliyin gücləndirilməsi mexanizmləri dərin və sistemli fiqhi və elmi araşdırmalar tələb edir.
Ayətullah Ərafi sonda qeyd edib: Elmi hövzələr bu sahələrə daha ciddi şəkildə daxil olmaqla, İslam dünyasının yeni məsələlərinə cavab verməklə yanaşı, məzhəblərin yaxınlaşdırılmasının gücləndirilməsi, vahid İslam ümmətinin formalaşması və İslam dünyasının yeni sivilizasiyaya doğru hərəkəti üçün zəruri nəzəri və elmi zəminlər yarada bilərlər.
Xəbərin sonu
Rəyiniz