Qeyd:
Mərhəmət Peyğəmbərinin (s) mübarək mövludu yalnız dini mərasim və ənənəvi bir hadisə olmaqdan daha geniş məna daşıyır. Bu əlamətdar gün əxlaqı yalnız fərdi seçim kimi deyil, həm də möhkəm idarəçilik təməlinə və cəmiyyət quruculuğu üçün «ən gözəl nümunə»yə çevirən bir nümunənin yenidən nəzərdən keçirilməsinin başlanğıcıdır. Cəmiyyətlərin struktur mürəkkəbliyi və əxlaqi böhranlarla üz-üzə qaldığı bir dövrdə «aləmlərə mərhəmət» olaraq göndərilən İslamın əziz Peyğəmbərinin (s) həyat və fəaliyyət yoluna müraciət etmək siyasi idarəçilikdəki dalanlardan çıxmaq və sosial ədaləti həyata keçirmək üçün ən mühüm strategiyadır.
Bu istiqamətdə mütəxəssis Höccətül-islam vəl-müslimin Məhəmməd Hacı Əbulqasimi Dolabi ilə aşağıda təqdim olunan söhbət Peyğəmbərin (s) həyat yolu ilə idarəçilik sistemi arasındakı əlaqənin təhlilinə yeni baxış açmaq məqsədi daşıyır. Müsahibədə «qüdrətli mərhəmət» anlayışı əsas götürülərək əxlaqın hakimiyyət və siyasət strukturlarında necə tətbiq oluna biləcəyi araşdırılır.
Əziz və dəyərli ziyalı oxucularımızı aləmlərə rəhmət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) mübarək mövludu münasibətilə təbrik edir, bu analitik müsahibəni diqqətinizə təqdim edirik.
Bu söhbət aşağıdakı əsas suallar ətrafında qurulub:
1. Qurani-Kərim ayələri və rəvayətlər baxımından Peyğəmbərin (s) xüsusi xüsusiyyətləri haqqında danışardınız.
2. Peyğəmbərin əxlaqının digər peyğəmbərlər və imamlarla müqayisədə fərqləndirici cəhəti nə idi və o, necə əxlaq nümunəsi kimi təqdim olunub?
3. Nəbi baxımından əxlaq nə üçün yalnız dindarlığın vasitəsi deyil, həm də risalətin məqsədi kimi təqdim olunur?
4. Peyğəmbərin «danışan Quran» və «uca əxlaq sahibi» olması bizə İslamın nümunəvi insanı haqqında necə bir təsəvvür verir?
5. Əxlaq bütövlükdə cəmiyyətin davamlılığını və sağlamlığını necə təmin edə bilər?
6. «Aləmlərə mərhəmət» anlayışını sistem və struktur səviyyəsində yenidən müəyyənləşdirsək, hansı məna kəsb edər?
7. Peyğəmbərin bu gün düşmənlərlə münasibətdə nümayiş etdirdiyi davranışlar necə nümunə ola bilər?
8. Güzəşt, yoxsa izzətli qüdrət? Peyğəmbərin həyat yolu müasir qarşıdurmalar barədə bizə nə deyir?
İnsan əxlaqının zirvəsi – Qurani-Kərimin Allah Rəsulu haqqında xüsusi təsviri
Əgər həzrət Məhəmmədin (s) xüsusiyyətlərinə Qurani-Kərimin baxışı ilə nəzər salsaq, Quranın bu barədə ifadələri olduqca aydındır. Allah-Taala Peyğəmbər (s) haqqında buyurur:
«وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ»
“Həqiqətən, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən.” (Qələm surəsi, 4-cü ayə – 68:4)
Yəni Peyğəmbər (s) yalnız əxlaqa riayət edən bir insan deyil, əxlaqın ən uca zirvəsində qərarlaşan şəxsdir.
Digər bir ayədə isə buyurulur:
«وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ»
“Biz səni yalnız aləmlərə mərhəmət olaraq göndərdik.” (Ənbiya surəsi, 107-ci ayə )
Burada Peyğəmbərin (s) risaləti «mərhəmət» anlayışı ilə müəyyən edilir. Yalnız möminlər, yalnız müsəlmanlar üçün deyil, bütün aləmlər üçün.
Digər bir xüsusiyyət isə onun möminlərə qarşı göstərdiyi ictimai şəfqət və mərhəmətdir:
«بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ»
“O, möminlərə qarşı çox şəfqətli və mərhəmətlidir.” (Tövbə surəsi, 128-ci ayə)
Lakin burada mühüm bir məqam var: Peyğəmbər (s) Qurani-Kərimdə eyni zamanda həm mərhəmətin təcəssümü, həm də izzət, ədalət, möhkəmlik və zülm qarşısında müqavimət nümunəsi kimi təqdim olunur.
Buna görə də aləmlərə rəhmət olan Peyğəmbəri (s) təslim olan və güzəştə gedən peyğəmbər kimi təqdim etmək olmaz. Peyğəmbərin (s) mərhəməti insan və cəmiyyət üçün xeyirxahlıq deməkdir. Bəzən isə insan və cəmiyyətin mənafeyini düşünmək zülm qarşısında qətiyyətlə dayanmağı tələb edir.
«Gözəl nümunə» – fərdi həyatda və idarəçilikdə əxlaqın real təcəssümü
Peyğəmbərlərin və imamların hamısı ilahi höccətlərdir və yüksək əxlaqi kamilliklərə sahibdirlər. Onlar arasında dəyər baxımından müqayisə aparmaq düzgün deyil.
Lakin İslam Peyğəmbəri ilə bağlı Quranda çox mühüm və xüsusi bir xüsusiyyət mövcuddur. Allah-Taalа onu «Osveyi-həsənə», yəni «gözəl nümunə» kimi təqdim edir:
«لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»
«Həqiqətən, Allahın Rəsulunda sizin üçün gözəl bir nümunə vardır.»
(Qurani-Kərim, Əhzab surəsi, 21-ci ayə — 33:21)
«osvə» o deməkdir ki, Peyğəmbərin varlığında əxlaq «tövsiyə» səviyyəsindən «həyat tərzi» səviyyəsinə yüksəlib.
Peyğəmbər yalnız «doğru danışın» demirdi, özü də doğru danışırdı. Yalnız «bağışlayın» demirdi, eyni zamanda özü bağışlayan idi.
Yalnız «ədalətli olun» demirdi, cəmiyyətə rəhbərlik etdiyi zaman ədaləti həyata keçirirdi.
Deməli, İslam meyarlarına uyğun insan yalnız əxlaqı bilən insan deyil; əxlaqın onda davranışa, şəxsiyyətə və daha sonra sosial və siyasi qərarlara çevrildiyi insandır.
Əlbəttə, bilirik ki, heç bir peyğəmbər İslam peyğəmbəri qədər əziyyət görməyib və təbii olaraq heç bir peyğəmbərin səbr və dözümü onun səbr və dözümü qədər özünü göstərməyib. Bəlkə də məhz bu baxımdan o, əxlaqın nümunəsi kimi təqdim edilib.
«لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ» – əxlaqı öyrətmək sərhədlərindən daha üstün
Bu hədis olduqca mühüm əhəmiyyət daşıyır:
«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ»
«Mən yalnız gözəl əxlaqı kamilləşdirmək üçün göndərilmişəm.»
Məncə, burada «أُتَمِّمَ» – «kamilləşdirim» sözünün üzərində düşünmək lazımdır. Peyğəmbər «Mən yalnız əxlaqı öyrətmək üçün gəlmişəm» demir; bildirir ki, o, gözəl əxlaqı kamilləşdirmək üçün göndərilib.
Nə üçün?
Çünki din insanı şəxsiyyət və davranış baxımından dəyişdirə bilməzsə, ayinlər və məlumatlar toplusuna çevrilər.
Namaz insanı çirkin əməllərdən və pisliklərdən uzaqlaşdırmalıdır
Oruc insanı təqvaya çatdırmalıdır
Zəkat insanın cəmiyyətlə münasibətlərini islah etməlidir
İman isə ləyaqət, ədalət, əmanətdarlıq, əhdə vəfa və məsuliyyət hissi ilə nəticələnməlidir.
Deməli, əxlaqın risalətin məqsədi olması o deməkdir ki, din insanı dünyada xeyir və ədaləti həyata keçirə biləcək bir şəxsə çevirmək üçün gəlib.
İslam meyarlarına uyğun insan ictimai fəaliyyətdə Quranın real təcəssümüdür
Məncə, burada daha bir addım irəli getmək lazımdır. İslam meyarlarına uyğun insan yalnız yaxşı əxlaqa sahib olan insan deyil; Quranın onda davranışa çevrildiyi insandır.
Peyğəmbər Quranın əməli təcəssümüdür. Yəni Quran ədalətdən danışırsa, Peyğəmbər ədaləti yaşayır. Quran mərhəmətdən danışırsa, Peyğəmbər ictimai münasibətlərdə mərhəməti həyata keçirir. Quran izzətdən danışırsa, Peyğəmbər zülm qarşısında təslim olmur.
Deməli, İslam meyarlarına uyğun insanın üç mərhələsi vardır:
Mərifət – şəxsiyyət – ictimai fəaliyyət.
Əgər dini mərifət şəxsiyyətə çevrilmirsə, bu, natamamdır. Əgər dini şəxsiyyət cəmiyyətin islahına səbəb olmursa, deməli, hələ öz ictimai missiyasını həyata keçirməyib.
Əxlaqi fəzilətlərin dayağı olmadan qanun cəmiyyəti sabitliyə və tərəqqiyə çatdıra bilməz
Cəmiyyət yalnız qanunla idarə olunmur. Qanun zəruridir, lakin kifayət deyil.
Təsəvvür edin ki, bir cəmiyyətdə bütün qanunlar mövcuddur, lakin əmanətdarlıq yoxdur; etimad yoxdur; insaf yoxdur; məsuliyyət hissi yoxdur. Belə bir cəmiyyət daim məcburiyyət və nəzarətlə idarə edilməli olacaq və idarəçilik xərcləri yüksələcək. Əxlaq, əslində, cəmiyyətin sosial kapitalıdır.
Dürüstlük etimad yaradır;
Ədalət məmnunluq yaradır;
Əhdə vəfa sabitlik yaradır;
Bağışlamaq münasibətlərin yenidən qurulmasına imkan verir;
Məsuliyyət hissi isə hökumətin və cəmiyyətin üzərinə düşən yükü azaldır.
Məhz buna görə əxlaq kənarda qalan fərdi məsələ deyil, sağlam idarəçiliyin təməlidir.
Rəsulullahın (s) mərhəməti struktur səviyyəsində iqtisadi ədalətin təmin olunması və məzlumların ləyaqətinin qorunması deməkdir
Məncə, «mərhəmət» anlayışını yalnız şəxsi mehribanlıq səviyyəsinə endirməməliyik. Rəsulullahın (s) mərhəməti elə münasibətlər qurmaq deməkdir ki, insanların inkişaf etmək, ləyaqətli həyat sürmək və ədalətli şəraitdə yaşamaq imkanı olsun.
Əgər mərhəməti sistemli şəkildə nəzərdən keçirsək, iqtisadi sahədə bu, belə bir anlayış deməkdir:
Yalnız sərvət yaratmağı düşünməyən, eyni zamanda insan ləyaqətini və imkanların bölüşdürülməsində ədaləti də nəzərə alan iqtisadiyyat.
Siyasətdə isə:
Hakimiyyəti insanların sahibi deyil, onlara xidmət edən bir qüvvə hesab edən idarəçilik.
Cəmiyyətdə isə:
Ən zəif insanların belə öz hesablamalarında və qərarlarında nəzərə alındığı bir sistem.
Hətta düşmənlə qarşılaşmada belə mərhəmət düşmənin yaratdığı təhlükəni görməzdən gəlmək demək deyil. Əksinə, mübarizənin məqsədi qisas almaq və insanları məhv etmək deyil; məqsəd zülmün qarşısını almaq və doğru yola qayıtmaq imkanını yaratmaqdır.
Məhz burada mərhəmət ədalət və qüdrətlə birləşir.
Zalım qarşısında dayanmaq ədalətin bərqərar olması və məzlumun müdafiəsinin şərtidir
Peyğəmbərin (s) həyat və davranışını yalnız bir davranış formasına endirmək olmaz. Peyğəmbərin (s) həyatında sülh də var, danışıqlar da var, müqavilələr də var, bağışlamaq da var, təcavüz və təhlükə qarşısında müqavimət və müdafiə də var.
Deməli, qayda «düşmənə qarşı həmişə yumşaq davranmaq» deyil.
Qayda budur:
Nə qədər ki, hidayət, qarşılıqlı anlaşma və ədalətli sülh üçün imkan var, sülh və mərhəmət əsasdır. Lakin düşmən zülm və təcavüz mövqeyində dayandıqda, zülmə qarşı mübarizə aparmaq da mərhəmətin bir hissəsidir.
Bu məqam olduqca mühümdür:
Məzluma qarşı mərhəmət zalım qarşısında dayanmaqla müşayiət olunmazsa, bəzən özü zülmə çevrilir.
Əgər məzluma «Mən sülh tərəfdarıyam» desəniz, lakin zalımın qarşısında dayanmasanız, əslində sülhün bədəlini məzlum ödəyir. Buna görə də Peyğəmbərin (s) həyat və davranışına əsasən sülhün və məzlumların hüquqlarının müdafiəsinin zəruri şərtlərindən biri zalımlar qarşısında dayanmaq və onlara qarşı qətiyyətli mövqe sərgiləməkdir:
«أَشِدّاءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُم»
«Kafirlərə qarşı sərt, öz aralarında isə mərhəmətlidirlər.»
(Qurani-Kərim, Fəth surəsi, 29-cu ayə)
«أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ»
«Möminlərə qarşı təvazökar, kafirlərə qarşı isə qüdrətli və izzətlidirlər.»
(Qurani-Kərim, Maidə surəsi, 54-cü ayə)
Peyğəmbərin (s) siyasi davranışı ədalətə can atmağın, ağlabatanlığın və təcavüz qarşısında qətiyyətli dayanmağın ağıllı şəkildə birləşməsidir
Məncə, «sülh, yoxsa müqavimət?» qarşıdurması, əslində, düzgün qarşıdurma deyil. Peyğəmbər (s) modelini «qüdrətli mərhəmət» adlandırmaq lazımdır.
Peyğəmbər (s) mümkün olduğu qədər müharibənin qarşısını alırdı; çünki müharibənin özü arzuolunan deyil. Lakin müharibə və təcavüz cəmiyyətə zorla qəbul etdirildikdə geri çəkilmirdi.
Deməli, peyğəmbərlik məntiqində:
Sülh – məqsəddir;
Ədalət – sülhün şərtidir;
İzzət – qırmızı xətdir;
Müqavimət – zülmün qarşısını alma vasitəsidir.
Buna görə də müasir siyasətdə danışıqlar və dialoq tamamilə Peyğəmbər (s) modelinə uyğun ola bilər. Lakin bu, izzət və ağlabatan mövqedən aparılan danışıqlar olmalıdır; xalqın və ya məzlumların hüquqlarının tapdalanması bahasına başa gələn danışıqlar olmamalıdır.
Peyğəmbər (s) müharibə tərəfdarı deyildi, amma təslim də olmurdu. Mərhəmətli idi, lakin onun mərhəməti zülm qarşısında laqeydliyə çevrilmirdi.
Peyğəmbər əxlaqı = mərhəmət + ədalət + izzət + ağlabatanlıq + ictimai məsuliyyət.
Rəyiniz