Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, yaxın günlərdə onun müəllifi olduğu və “Şenaxtpəjuh” nəşriyyatı tərəfindən çap olunan “Teleqram və inandırma, qadınların kimliyi və gender rolları” kitabı işıq üzü görən yazıçı, tədqiqatçı və media savadlılığı üzrə təlimçi doktor Həfizə Məhdiyan Hövzə Xəbər Agentliyinə müsahibəsində qadın kimliyinin yenidən müəyyənləşdirilməsi, eləcə də cəmiyyətin qadın və qızlarının sosial şəbəkələr və virtual məkan, xüsusilə də Teleqramla qarşılaşarkən maarifləndirilməsi ilə bağlı tələbləri izah edib.
Aşağıda həmin müsahibənin tam mətnini təqdim edirik:
Sual: Sizin fikrinizcə, son kitabınızın mütaliəsi oxucunu qadınların kimliyi və gender rollarını tanımaq baxımından nə dərəcədə məlumatlandıra, eyni zamanda Teleqram və sosial şəbəkələrdə bu məsələ ilə qarşılaşmağın ən mühüm üsullarını izah edə bilər?
Bağışlayan və mehriban Allahın adı ilə.
Bu kitabın mütaliəsi oxucunu müxtəlif platformalarda və sosial şəbəkələrdə qadınların kimliyinin və gender rollarının necə formalaşması və yenidən müəyyənləşdirilməsi ilə tanış edir. Kitabın adında “Teleqram” sözü yer alsa da, burada təqdim olunan öyrənmə və təhlil yanaşmasını digər platformalarda da tətbiq etmək mümkündür.
Kitab inandırma üsul və texnikalarını araşdırır və media məzmununun insanın öz kimliyinə dair baxış və təsəvvürünə necə təsir etdiyini göstərir. Bu baxımdan, kitabın mütaliəsi media savadlılığını və tənqidi yanaşmanı gücləndirməklə yanaşı, oxucuya sosial şəbəkələrdə kimlik və genderlə bağlı mesajlarla daha şüurlu şəkildə qarşılaşmağa kömək edir.
Sual: Virtual məkanda feminist səhifələrin sürətlə artdığını nəzərə alsaq, auditoriya, xüsusilə də qadınlar və gənc qızlarla qarşılaşarkən sual və şübhələrə cavab vermək üçün inandırma üsullarından necə istifadə etmək olar? Sizin bu sahədəki şəxsi təcrübəniz bizi hansı nəticəyə yönəldir?
Bu suala cavab olaraq deməliyəm ki, bu gün feminist səhifələr və ümumilikdə gender kimliyi — istər qadın, istərsə də kişi kimliyi — haqqında danışan səhifələr geniş şəkildə yayılıb və həmin səhifələrdə çoxsaylı müxtəlif istiqamətlər formalaşıb.
Bu məkanla qarşılaşarkən yalnız birbaşa qarşıdurma yolunu seçmək olmaz. Çünki birbaşa qarşıdurma gənc nəslin şübhə və suallarına cavab vermir. Ağıllı inandırma strategiyasından istifadə etmək üçün ilk növbədə bu iddia və şübhələri dəqiq şəkildə tanımaq lazımdır. Şübhə doğuran məzmunları və gender sahəsindəki yanlış istiqamətləri təsnifləndirməli, onları düzgün şəkildə tanıdıqdan sonra mövcud cərəyanları təhlil etməliyik.
Təcrübə göstərir ki, bugünkü auditoriya artıq tövsiyələrə və klişe cavablara sadəcə qulaq asan auditoriya deyil; o, aydın arqument və real hekayə istəyir.
Digər tərəfdən, media məkanı auditoriyaya müxtəlif nəzəriyyələrin fərqli ölkələrdə doğurduğu nəticələri müşahidə etmək imkanı verib. Buna görə də insanlar məsələlərə daha açıq qulaq asırlar; bir şərtlə ki, fikirlər məntiqli şəkildə, aydın arqumentlər və real hekayələr əsasında təqdim olunsun.
Səmərəli qarşılaşmanın başlanğıc nöqtəsi “inandırma meydanını tanımaq”dır. Beləliklə, məhz həmin meydanda etibarlı və rəqib bir baxış təqdim edən məzmun hazırlamaq mümkün olur.
Mən kitabın bir hissəsində bu məqama toxunmuşam ki, sosial şəbəkələrin genişlənməsi qadın anlayışı, eləcə də qadınların kimliyi və gender rolları haqqında yenidən düşünmə prosesini sürətləndirib. Eyni zamanda, virtual məkandakı feminist səhifələr inandırıcı kommunikasiya texnikalarından istifadə etməklə kənardan gətirilmiş kimlik modelini insanlara mənimsədir və daxilləşdirirlər.
Təbii ki, bu gün İran qadınlarının əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə edən kimliyin yenidən nəzərdən keçirilməsi prosesində virtual məkan səhifələrinin Qərb gender kimliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində eyni mövqedən çıxış etməsi iranlı qadınlara müxtəlif kimlik formaları barədə ədalətli mühakimə yürütməyə və sərbəst seçim etməyə imkan vermir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, media savadlılığının artırılması və virtual məkan mesajlarında mövcud olan inandırma texnikaları ilə tanışlıq qadınların daha realist baxış formalaşdırmasına kömək edə bilər. Beləliklə, onlar kimliklərini yenidən nəzərdən keçirmə prosesində media tərəfindən təlqin edilən məcburi kimliyi seçməyə sövq olunmazlar.
Sual: Kitabınızın üçüncü fəslində qeyd etmisiniz ki, iranlı qadın transsərhəd gender diskurslarının inkişafı nəticəsində hazırda bir növ “sükut spiralına” düşüb və özünəməxsus kimliyindən imtina edərək müasir feminist kimliyi qəbul etməyə inandırılır. Bugünkü şəraiti nəzərə alsaq, bu vəziyyətdən çıxmaq üçün sizin təklifiniz və həll yolunuz nədir?
İnqilabın rəhbəri və şəhid cənabının bu məsələdə çox dəqiq və hədəfə yönəlmiş bir fikri var idi. Onlar bu məzmunda bildirirdilər ki, qadın məsələsində bizim mövqeyimiz hücum xarakterli və fəal olmalıdır; yəni biz yalnız onların nəsə deməsini gözləməməli, daha sonra İslamda qadının hüquq və kimliyini müdafiə etmək mövqeyindən çıxış etməməliyik.
Əslində, biz Qərbdən haqq tələb edən tərəfik. Çünki Qərb qadınlara qarşı yol verdiyi haqsızlıqlara, bütün dünyaya hakim etdiyi həyat tərzinə və dünyagörüşünə görə məsuliyyət daşıyır; məhz bunlar qadınlara zərər vuran nəticələrə gətirib çıxarıb.
Bu vəziyyətdən çıxış yolu “hekayəni nəql etmək meydanını geri almaq”dır. Biz Qərbin qadına münasibətinin nəticələrini — bu gün bir çox Qərb mütəfəkkirinin də diqqət çəkdiyi məsələləri — media vasitəsilə geniş şəkildə təqdim etməli və cəlbedici formada hazırlayaraq auditoriyanın media həyatına daxil etməliyik.
Şübhəsiz ki, inkar mövqeyi tutmaqla, yalnız tövsiyələr verməklə və ya ümumi fikirlər səsləndirməklə hekayənin nəqlinə nəzarəti ələ almaq mümkün deyil. Bunun əvəzinə məntiqə əsaslanan media fəaliyyəti həyata keçirilməlidir ki, bunun mühüm hissələrindən biri də Qərbin qadına münasibətinin doğurduğu nəticələri göstərməkdir.
Sual: Sizcə, feminist və Qərbyönlü cərəyanların iranlı qadının həyat yoldaşı və ana kimi rolunu yerinə yetirməyə daha az meyilli olması üçün əsas məqsədləri nələrdir? Həmçinin belə bir şəraitdə nə üçün xüsusi olaraq “evlilik qorxusu” məsələsinə birbaşa və dolayı şəkildə diqqət yetirilir?
İranda bizim çoxlu sayda qadınlarımız var ki, onların gender kimliyi iranlılıq və islamiliyin birləşməsinə əsaslanır. Bu bir-birinə sıx bağlı kimlik mühüm milli və beynəlxalq sahələrdə tanınmış və təsirli simaların yetişməsinə imkan verib. Lakin bu potensialın görünməsi üçün onların mediada düzgün şəkildə təqdim olunmasına ehtiyac var.
Məsələn, “Məhsa Əmini” kimi bir şəxsiyyət yüksək səviyyədə tanınmağa nail oldu. Lakin bizim raket alimlərimizdən biri olan və şəhid edilən “Məhsa Tahiri” kimi bir şəxsiyyət isə çox az işıqlandırıldı və geniş ictimaiyyət tərəfindən tanınmadı. Əgər gender kimliyimizi möhkəmləndirmək və auditoriyanın şüurunda gücləndirmək istəyiriksə, məhz bu gender kimliyinə əsaslanaraq fəaliyyət göstərmiş qəhrəmanların mediada düzgün şəkildə təqdim olunmasına nail olmalıyıq.
Ailə Şərq ölkələrində Qərbin imperialist məqsədlərinin qarşısında hər zaman bir maneə olub. İnsan ailədən uzaqlaşdırılaraq cəmiyyətdə tək bir ünsürə çevrilə bildiyi zaman kapitalist sistem onu daha asanlıqla öz daxilində əridə və itaətkar işçi qüvvəsinə çevirə bilər.
Bu baxımdan, həyat yoldaşı və ana olmaq, evdə insan tərbiyəsi ilə məşğul olmaq kimi vəzifələri yerinə yetirən qadın kapitalist sistem baxımından çevik və gəlir gətirən işçi qüvvəsi hesab edilmir. Eyni zamanda həm həyat yoldaşı, həm ana, həm işləyən, həm də ictimai fəal rolunu yerinə yetirmək istəyən qadınlar bu ağır məsuliyyətlərin yükü altında çətinliklərlə üzləşirlər.
Bu səbəbdən Qərb sisteminin qərarı belədir ki, prioritet “işə” verilsin. Əgər kimsə bununla yanaşı analıq və həyat yoldaşı rolunu da yerinə yetirə bilirsə, yaxşı; əks halda, prioritet sərvət və hakimiyyət dövranının davam etdirilməsinə verilir. Məhz buna görə də evliliyə alternativ yollar gündən-günə müxtəlifləşir. Çünki bu münasibət formalarında məsuliyyətlilik mövcud deyil və insan istədiyi zaman həmin əlaqəni poza bilər.
Sual: Hazırkı şəraitdə qadın şəxsiyyəti və virtual məkanla bağlı mövzularda tədqiqat fəaliyyətinin, eləcə də elmi kitab və məqalələrin hazırlanmasının əsas tələbləri nələrdir? Sizcə, müəllif və tədqiqatçılar bu məsələdə daha çox hansı istiqamətlərə diqqət yetirməlidirlər?
Bu barədə mənim ağlıma gələn ilk məqam budur ki, qadın kimliyinin yenidən müəyyənləşdirildiyi yeni məkanı daha dərindən tanımağa əvvəlkindən daha çox ehtiyacımız var.
Virtual məkan insan həyatının ciddi bir hissəsinə çevrilib. O, həm real məkandan təsirlənir, həm də real həyata təsir göstərir. Lakin virtual məkan sadəcə mesaj ötürmək üçün bir vasitə deyil; o, “yaşayış məkanı”dır və kimliyin formalaşdırılması, nümunələrin yaradılması və dünyagörüşünün dəyişdirilməsi üçün ən mühüm sahələrdən birinə çevrilib.
Bu məkanı tanımaq üçün araşdırmalıyıq ki, “qadın” haqqında hekayələri kimlər yaradır və hansı dəyərləri ön plana çıxarırlar.
Virtual məkan kino cərəyanlarından fərqli olaraq statik deyil, burada proses olduqca dinamikdir və dəyişikliklər çox sürətlə baş verir. Mən “İnandırma” kitabını yazarkən bloqçular və influenserlər məsələsi hələ gündəmdə deyildi, lakin bu gün onlar qəfil şəkildə geniş yayılıblar.
Təəssüf ki, gender kimliyinə təsir göstərən insanların böyük bir hissəsi heç bir ixtisaslaşmış biliyə malik olmayan şəxslərdir. Onların sahib olduğu yeganə “sərvət” isə bədənlərini, var-dövlətlərini və ya qeyri-ciddi davranışlarını nümayiş etdirməkdir və məhz bunları “qadın olmaq” anlayışının tərifi kimi təqdim edirlər.
Bu əsasda deməliyəm ki, tədqiqatlar yalnız o zaman uğurlu olacaq ki, “media hekayəsi” ilə “həyatın reallığı” arasındakı məsafəni göstərə bilsin. Yalnız bu halda şəbəkələr dövründə qadınların gender kimliyində baş verən dəyişiklikləri daha dəqiq şəkildə anlamaq mümkün olacaq.
Nəhayət, qeyd etmək istəyirəm ki, bu kitabın məqsədi tədqiqatçılara, qadın məsələləri və media savadlılığı sahəsində fəaliyyət göstərən şəxslərə “təhlil modeli” təqdim etməkdir. Bu model onlara sosial şəbəkələrdə genderlə bağlı mürəkkəb, gizli və inandırıcı mesajları müəyyənləşdirməyə və onların mahiyyətini açmağa kömək edir.
Təəssüf ki, məzmun istehsalının müxtəlif qatlarında inandırma texnikalarını izləyə və müəyyənləşdirə bilmədiyimiz müddətcə media dalğalarının yalnız “istehlakçısı” və ya “passiv cavab verəni” olaraq qalacağıq.
“Teleqram və inandırma” kitabı analitik çərçivə təqdim etməklə oxucuya tənqidi təhlil üçün zəruri vasitələri verməyə çalışır. Bununla da oxucunun yalnız problemin və zərərlərin araşdırılması mərhələsində qalmamasına, “ağıllı və təsirli hekayə yaratmaq” mərhələsinə keçməsinə imkan yaradır.
Müsahibəni hazırladı: Seyid Məhəmməd Məhdi Musəvi
Rəyiniz