Hövzə Xəbər Agentliyinin tərcümə qrupunun verdiyi məlumata görə, Livan üzrə müşahidəçilər və ekspertlər hesab edirlər ki, şəhid Seyid Həsən Nəsrullahın şəhadətindən sonra Livanda müqavimətə qarşı yumşaq müharibə, yaxud media və narrativ müharibəsi daha da güclənib. Bu müharibə sionist rejimin Livanın cənubuna qarşı gündəlik hücumları ilə eyni vaxtda aparılır.
Livan ordusunun istefada olan briqada generalı Münir Şəhade , Livan hökumətinin Beynəlxalq Fövqəladə Qüvvələrdə keçmiş koordinatoru və keçmiş Hərbi Məhkəmə sədri, “Livanın təhrikedici və qərəzli mediası: İctimai rəy təsir meydanına çevriləndə” başlıqlı məqaləsində “Əl-Əhd” nəşrində Qərb-Amerika və sionist-ərəb oxuna bağlı siyasi partiyaların yönləndirməsi ilə müxtəlif narrativlərin formalaşdırılmasında Livan mediasının fəaliyyətini təhlil edib.
Məqalənin tərcümə olunmuş mətni aşağıdakı kimidir:
Livan əleyhinə müharibə artıq yalnız raketlər, təyyarələr və tanklarla aparılmır. Daha az səs-küylü, lakin eyni dərəcədə təhlükəli başqa bir müharibə də var. Narrativlər müharibəsi. Bu müharibədə baş verənlərə dair təsəvvürü dəyişdirmək üçün ərazini işğal etməyə, hərbi mövqeni ələ keçirməyə ehtiyac yoxdur ki, onun mənasını aradan qaldırasınız.
Bir media platforması, rəqəmsal istifadəçi hesablarından ibarət şəbəkə, xəbərləri təkrar emal etmək qabiliyyətinə malik bir qrup şərhçi və ekspert kifayətdir ki, bir iddia ictimai şüurda reallığa çevrilsin.
Burada Livanda ciddi şəkildə verilməsi lazım olan bir sual ortaya çıxır: Bəzi media qurumlarını kim maliyyələşdirir? Onların prioritetlərini kim müəyyənləşdirir? Dediklərinə və görməzdən gəldiklərinə dair məhdudiyyətləri kim müəyyən edir? Biz öz təbii rolunu həqiqətləri çatdırmaqdan ibarət hesab edən media qurumları iləmi, yoxsa Livan ictimai rəyinə təsir göstərmək üçün daha geniş bir sistemin tərkib hissəsi iləmi qarşı-qarşıyayıq? Bu sual nəzəri fərziyyə deyil.
“Livanda media sahibliyinin monitorinqi” adlı, Səmircə Kəsir Fondu tərəfindən 2024-cü ildə başladılan və 37 media qurumunu əhatə edən araşdırma göstərib ki, bu media qurumlarının təxminən 90 faizi maliyyə mənbələrini açıqlamır. Eyni zamanda onların 80 faizindən çoxu sahiblik və ya səhmlər vasitəsilə Livanın siyasi təbəqəsi ilə əlaqəlidir və bu nümunədə media sahiblərinin 70 faizindən çoxu seçilmiş və ya təyin olunmuş siyasətçilərlə əlaqəlidir.
Təkcə bu rəqəmlər göstərir ki, Livan mediasının problemi yalnız “saxta xəbərlər”dən ibarət deyil. Xəbərlərin hazırlanmasının və onların təqdimatında baxış bucağının müəyyənləşdirilməsinin arxasında dayanan maraqlar sistemi də bu problemdə rol oynayır. Xarici maliyyə mövcuddur, lakin sual budur: Onlar nə istəyirlər? Livanda xarici maliyyə dəstəyinin yalnız şayiə və ya siyasi uydurma olması barədə iddia yanlışdır. Media və jurnalistika ilə əlaqəli qurum və proqramlar üçün açıqlanmış və sənədləşdirilmiş beynəlxalq maliyyələşdirmə mövcuddur.
Məsələn, Avropa İttifaqı 2006-cı ildən etibarən Səmircə Kəsir Mətbuat Azadlığı Mükafatının maliyyələşdirilməsini həyata keçirir və rəsmi açıqlamalarının birində bu layihənin illik büdcəsinin 140 min avro olduğunu bildirib. Avropa İttifaqı 2026-cı ildə də Səmircə Kəsir Fondu ilə əməkdaşlıq çərçivəsində bu mükafatın keçirilməsini davam etdirib.
2025-ci ildə Səmircə Kəsir Fondunun ABŞ hökumətinin maliyyələşdirməsinin dayandırılmasının təsiri ilə bağlı hazırladığı hesabat göstərib ki, araşdırma çərçivəsində nəzərdən keçirilən bir sıra Livan media qurumları ABŞ maliyyələşdirməsinin dayandırılmasından birbaşa təsirlənib və dövlət maliyyə yardımları bu araşdırmaya daxil edilən qurumlar arasında ən geniş yayılmış gəlir mənbəyi olub.
Burada iki məsələni bir-birindən fərqləndirmək lazımdır: xarici maliyyənin mövcudluğu öz-özlüyündə gizli gündəmin sübutu deyil. Lakin bunun əksinə olaraq, maliyyə mənbələri ilə bağlı şəffaflığın olmaması maliyyələşdirən tərəflə maliyyə alan tərəf arasındakı münasibətin mahiyyəti və bu maliyyənin yalnız peşəkar dəstəklə məhdudlaşıb-məhdudlaşmadığı, yaxud birbaşa və ya dolayı şəkildə redaksiya prioritetlərinə təsir göstərməyə qədər genişlənib-genişlənmədiyi barədə legitim suallar doğurur.
Bu, verilməli olan, yayınmaq deyil, ortaya qoyulmalı olan sualdır. Maliyyə narrativ sənayesinin bir hissəsinə çevrildikdə, problem yalnız xarici bir qurumun hansısa media orqanına pul verməsindən ibarət olmur.
Problem o zaman başlayır ki, bu maliyyə təlim, araşdırma, məzmun istehsalı, rəqəmsal platformalar, araşdırma mərkəzləri, kommunikasiya kampaniyaları və daha sonra həmin mesajların müxtəlif kanallar və media qurumları vasitəsilə yayılmasını özündə birləşdirən vahid sistemin bir hissəsinə çevrilir. Bu halda artıq birbaşa göstərişə ehtiyac qalmır.
Bir qrup qurumun eyni prioritetlərə, eyni söz ehtiyatına, eyni terminlərə və eyni yanaşmalara malik olması kifayətdir. Təsirin ən təhlükəli formaları bəlkə də jurnalistə “bunu yaz” deməyə ehtiyac duymayan formalardır. Jurnalistin əvvəlcədən kimdən maliyyə aldığını, nəyin beynəlxalq diqqəti cəlb etdiyini, nəyin onun qarşısında qapılar aça biləcəyini və nəyin həmin qapıları bağlaya biləcəyini bilməsi kifayətdir.
Təhrikedici media həmişə yalan danışmır, bəzən həqiqətin yalnız yarısını seçir
Təhrikedici medianın ən təhlükəli forması mütləq əsassız və saxta xəbərlər istehsal edən media deyil. Ən təhlükəli media növü bir həqiqəti götürən, sonra onun yarısını çıxaran, onu fərqli bir kontekstdə təqdim edən və həqiqətin natamam hissəsini tam bir narrativə çevirmək üçün onlarla dəfə təkrarlayan mediadır.
Cənubi Livanda hərbi hadisə baş verə bilər və xəbərin başlığında “Hizbullahın silahları”ndan bəhs oluna bilər. İsrail tərəfindən hücum baş verə bilər və medianın sualı belə qoyula bilər: “Hizbullah niyə müharibənin qarşısını almadı?” İsrailin sızması baş verə bilər və məsələ Müqavimətin məsuliyyəti ilə bağlı müzakirəyə çevrilə bilər. Beləliklə, media həqiqəti tədricən formalaşdırır. Bu problem yalnız Livana xas deyil.
Xəbərdən təhrikə
Media təhriki o zaman başlayır ki, media hadisə barədə məlumat verməklə kifayətlənmir, insanları həmin hadisə ilə bağlı konkret mövqe tutmağa yönəldir. Müəyyən ifadələr xəbər işıqlandırmasının dəyişməz hissəsinə çevrildikdə, oxucudan düşünmək deyil, onları qəbul etmək tələb olunur: “qanunsuz silahlar”, “dövlət daxilində dövlət”, “İranın işğalçılığı”, “macəraçılıq”.
Beləliklə, Livan mediası paralel siyasi və məzhəbi adalara çevrilib və hər bir auditoriya Livanı digər auditoriyaların gördüyü Livandan fərqli şəkildə görür. Yəni “istiqamətləndirilmiş media” problemi yeni məsələ deyil. Lakin sosial media ona ikiqat güc verib.
Ekrandan kiber orduya
Lakin daha bir çox mühüm məqamı da qeyd etmək lazımdır: Livanda ictimai rəy artıq yalnız redaksiyalarda formalaşmır. Hesablar, qruplar, influenserlər, səhifələr, platformalar, kampaniyalar və trendlər eyni istiqamətdə hərəkət edə və konkret bir mövqenin bütün livanlıların baxışlarını təmsil etdiyi barədə ictimai təsəvvür yarada bilər. Burada sual daha da mürəkkəbləşir: İctimai rəy media diskursunu formalaşdırır, yoxsa əlaqələndirilmiş media diskursu ictimai rəyi formalaşdırır?
Ən təhlükəli göstərici: Narrativlərin oxşarlığı
Əgər xarici təsirin ciddi əlamətlərini axtarmaq istəyiriksə, yalnız bir media qurumuna birbaşa maliyyə köçürülməsinə baxmamalıyıq. İzlənilməsi lazım olan başqa göstəricilər də var:
Birinci: Maliyyə mənbələri. Təşkilat onu kimin maliyyələşdirdiyini açıq şəkildə bəyan edirmi? Maliyyənin həcmi nə qədərdir? Layihənin müddəti nə qədərdir? Onu həyata keçirən qurum kimdir?
İkinci: Proqramların mahiyyəti. Bu maliyyə jurnalistikanın, araşdırmaların və təlimin inkişafına ayrılıb, yoxsa konkret siyasi məsələlərlə əlaqəlidir?
Üçüncü: Tərəfdaşlar şəbəkəsi. Bu qurumu kim maliyyələşdirir? Onun əməkdaşlarına kim təlim keçir? Ekspertləri kim seçir? Hansı araşdırmaların hazırlanacağını kim müəyyənləşdirir?
Dördüncü: Tez-tez təkrarlanan söz ehtiyatı. Eyni siyasi terminlər eyni vaxtda geniş platformalar spektrində meydana çıxırmı?
Beşinci: Seçici işıqlandırma. Müəyyən hadisələr həddindən artıq şişirdilərək təqdim olunur, halbuki oxşar digər hadisələr görməzdən gəlinirmi?
Altıncı: Narrativin yayılma sürəti. Oxucu xəbərin harada bitdiyini və siyasi şərhin harada başladığını bilirmi?
Bunlar peşəkar şəkildə araşdırıla bilən göstəricilərdir. Lakin maliyyə və ya sənədləşdirilmiş sübutlar təqdim etmədən onları birbaşa casusluq və ya xidmət göstərmək ittihamına çevirmək peşəkar jurnalistika deyil.
Problem yalnız xaricilərlə bağlı deyil
Ədalət naminə bütün günahı xarici qüvvələrin üzərinə atmaq olmaz. Livanın öz mediası da uzun müddətdir davam edən bir problemlə üzləşir: yerli siyasi pulların təsiri. Bəzi media qurumları iş adamları, siyasətçilər və siyasi partiyalarla əlaqəlidir, digərləri isə redaksiya müstəqilliyini sual altına alan reklam, siyasi və ya kommersiya maraqlarından asılıdır.
Sərhədsiz Reportyorlar Təşkilatı qeyd edir ki, Livanın media sektoru müxtəlif dərəcələrdə siyasi partiyalarla, yaxud siyasi və iqtisadi ailələrlə əlaqəli şəxslərin təsiri altında qalmaqda davam edir və media ölkədəki siyasi və məzhəbi fikir ayrılıqlarını əks etdirir.
Livanın mövqesiz mediaya ehtiyacı yoxdur. Əksinə, onun öz mövqeyini açıq şəkildə bəyan edən mediaya ehtiyacı var. Məqsəd Livan mediasını fikir bildirməkdən məhrum etmək deyil. Media Müqaviməti dəstəkləmək və ya ona qarşı çıxmaq, Qərbə yaxın olmaq və ya onun siyasətlərini rədd etmək, hökuməti dəstəkləmək və ya tənqid etmək hüququna malikdir.
Problem mövqe bildirməyin özündə deyil. Problem həmin mövqeni bitərəflik iddiasının arxasında gizlətməkdə, maliyyələşməni müstəqillik iddiasının arxasında gizlətməkdə və şəxsi rəyi xəbər başlığının arxasında gizlətməkdədir.
Livanlı oxucunun bilməyə haqqı var: Bu media qurumunun sahibi kimdir? Onu kim maliyyələşdirir? Hazırladığı araşdırmaların xərclərini kim ödəyir? Təlim proqramlarını kim maliyyələşdirir? Rəqəmsal kampaniyaları kim maliyyələşdirir? Maliyyələşdirən tərəflə hazırlanan məzmun arasındakı münasibətin mahiyyəti nədir?
Bu kontekstdə, 2026-cı ilin avqustunda Livanda media haqqında yeni qanunun qəbul edilməsi və bu qanunun media qurumlarının sahibliyi və maliyyə mənbələri ilə bağlı şəffaflığın artırılmasını nəzərdə tutması, bütün qeyd-şərtlərə baxmayaraq, öz-özlüyündə bu məsələnin sağlam media mühitinin əsas tərkib hissəsi olduğunun rəsmi şəkildə qəbul edilməsini göstərir.
Əsl mübarizə Livan xalqının düşüncəsi uğrundadır
Böyük müharibələrdə əsas hədəf ərazilərin ələ keçirilməsi ola bilər. Lakin Livanda eyni dərəcədə mühüm başqa bir hədəf də var: Livan xalqının ətrafında baş verənlər barədə məlumatlılığı. Əgər hansısa tərəf livanlıları təcavüzkarın qurban, qurbanın isə problemin mənbəyi olduğuna, müqavimətin müharibənin kökü, işğalın isə yalnız onun nəticəsi olduğuna və ya tam əksinə, inandırmağa nail olarsa, bu halda bir güllə belə atmadan öz məqsədlərinin bir hissəsinə nail olmuş olar.
Buna görə də təhrikedici mediaya qarşı mübarizə medianı susdurmaqla, əks fikirlərin ifadə olunmasının qarşısını almaqla və ya jurnalistləri xəyanətdə ittiham etməklə aparılmır. Bu mübarizə maliyyənin açıqlanmasını, sahibliyin açıqlanmasını, maraqların açıqlanmasını və faktla rəyi bir-birindən ayırmağı əhatə edir.
Media müstəqilliyi bir təşkilatın özünü nə qədər tez-tez “müstəqil” elan etməsi ilə ölçülmür. Bu müstəqillik onun maliyyə mənbələrini açıqlamaq və hətta həmin həqiqət maliyyə dəstəkçiləri üçün utancverici olsa belə, həqiqəti dərc etmək bacarığı və iradəsi ilə ölçülür.
Böhranlar, müharibələr və parçalanmaların əhatəsində olan Livan kimi kiçik bir ölkədə ictimai rəyi pul, ekran, platforma və ya alqoritmə sahib olanların girovuna çevirə bilmərik. Çünki Livan uğrunda mübarizə sərhədlərdən başlaya bilər, lakin çox vaxt vətəndaşların şüurunda müəyyənləşir.
Xəbərin sonu
Rəyiniz