Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, Ayətullah Əlirza Ərafi bu gün, şənbə günü, 26 sentyabr 2026-cı il (4 mehr 1405) tarixində xanımlar üçün ölkə üzrə Elmi hövzələrin və həmçinin qadınlara məxsus Camiətüz-Zəhra (s.ə) Elmi hövzəsinin yeni tədris ilinin başlanması münasibətilə “Şəhid Ayətullah Seyid Əli Xamenei ilə elmi əhd” adı altında keçirilən birgə mərasimdə çıxış edib. Ayətullah Şəriinin (r) adına olan zalda, xanımlara məxsus Elmi hövzələrin İdarəetmə Mərkəzində təşkil olunan mərasimdə rəhbərlər, müəllimlər və bir sıra məsul şəxslər iştirak edib. Ayətullah Ərafi yeni tədris ilinin başlanması münasibətilə təbriklərini çatdıraraq, bu elmi, dini və tərbiyəvi qurumun inkişafı və tərəqqisi istiqamətində fəaliyyət göstərən bütün şəxslərin səylərini yüksək qiymətləndirib və onlara təşəkkürünü bildirib. O, daha sonra qadınlara məxsus Elmi hövzələrin mövqeyi, kimliyi, missiyası və perspektivlərini izah edib.
Son hadisələrdə hövzə qadınlarının rolunun yüksək qiymətləndirilməsi
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru, həmçinin xalqın, xeyriyyəçilərin, ailələrin, tələbələrin, müəllimlərin, qadınlara məxsus Elmi hövzələrin əməkdaşlarının və əyalət rəhbərlərinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək bildirib: İranda və dünyada qadınlara məxsus Elmi hövzələrin bu möhtəşəm və nüfuzlu qurumunun inkişafı və tərəqqisi istiqamətində çalışan bütün şəxslərin səyləri təqdir edilməli və onlara təşəkkür bildirilməlidir. Xüsusilə əziz tələbə xanımların son hadisələrdə və üçüncü müharibədə nümayiş etdirdikləri olduqca üstün, parlaq və misilsiz roluna görə onlara xüsusi təşəkkür və minnətdarlığımızı bildirməliyik.
“Müqavimət göstərmək və dirənişdən başqa yol yoxdur. Heç bir başqa yol yoxdur. Danışmaq və dialoq aparmaq öz yerindədir, lakin məsələnin əsası qlobal hegemonluq sistemi qarşısında qətiyyətli, davamlı və dərin müqavimət və dirənişdir.”
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: Siz, şükürlər olsun ki, qadınlara məxsus Elmi hövzələrin fəaliyyəti, eləcə də İranda və bütün ölkədə sosial və inqilab missiyasının həyata keçirilməsi və rolun icrası istiqamətində parlaq bir səhifə yaratmısınız. Bu parlaq səhifə qadınlara məxsus Elmi hövzələrin tarixində əbədi olaraq qalacaq və inşallah, Allah-Təala bütün əzizlərin bu mübarək əzm, səy, eləcə də fəaliyyət və cihadını qəbul edəcək.
Müqəddəs Müdafiə Həftəsinin qeyd edilməsi və şəhidlərin yad olunması
O, Müqəddəs Müdafiə Həftəsini qeyd edərək, Müqəddəs Müdafiə şəhidlərini (İran İraq müharibəsində şəhid olmuş) və son iki müharibənin şəhidlərini yad edib və bildirib: Həzrət Ayətullah İmam Xomeyninin (ə), şəhid Ayətullah Seyid Əli Xameneinin (ə) və həmçinin İran xalqının digər şəhidlərinin, Müqavimət cəbhəsinin şəhidlərinin, hövzə və ruhaniyyət şəhidlərinin, eləcə də yeniyetmə şəhidlərin, şagird və tələbə şəhidlərin xatirəsini yad edir və onların hamısının ruhuna salam göndəririk. Bu quruma yardım edən və bu gün Allah-Təalanın hüzurunda olan bütün şəxsləri də xatırlamalı və onların ruhuna rəhmət diləməliyik. Onların arasında Ayətullah Şərii (r) xüsusi və mühüm rol oynayıb.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru, həmçinin Ayətullah üzma Seyid Musa Şübeyri Zəncaninin vəfatı münasibətilə başsağlığı verib.
Kədər və sevinc insanın şəxsiyyətinin güzgüsüdür
Ayətullah Ərafi çıxışının davamında “Duha” surəsindən ayələri oxuyaraq insanın kədər və sevincinin onun şəxsiyyəti və kimliyi ilə əlaqəsini izah edib və bildirib: Bəzi rəvayətlərdə qeyd olunur ki, bu surə vəhyin kəsilməsindən sonra qısa bir fasilə müddətində nazil olub. Surənin nazil olma səbəbi ilə bağlı nəql edilənlərə əsasən, ilahi mələy olan Cəbrail (əleyhis-səlam)-ın nazil olmaması və bu fasilə səbəbindən Allah Rəsulu (s) ağır kədər və qəmə qərq olmuşdu. Çünki vəhyin kəsilməsi və ilahi ayələrin nazil olmaması ilahi qəzəb və narazılığın əlaməti ola bilərdi. Bu, Allah Rəsulu (s) üçün çox ağır bir kədər idi. Hətta bu qısa fasilə ilə bağlı yalnız bir ehtimal belə Allahın Peyğəmbərini həsrət, hüzn və kədərə qərq etmişdi.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru insanın şəxsiyyətini tanımağın meyarlarından birinin onun kədər və sevinclərini araşdırmaq olduğunu bildirərək deyib: Özümüzün və ya başqalarının şəxsiyyətini qiymətləndirmək istədikdə, insanın və şəxsiyyətin hansı səviyyədə olduğunu anlamağa imkan verən bir sıra meyarlar mövcuddur. Bu meyarlar çoxsaylı və müxtəlifdir. Onlardan biri də öz kədər və sevincimizə, yaxud başqalarının kədər və sevincinə müraciət etmək və onları diqqətlə araşdırmaqdır.
O, sözlərinə davam edərək bildirib: Biz özümüzü daxili bilik vasitəsilə dərk edirik və öz kədər və sevincimizi diqqətlə araşdıra bilərik. Bunlar insan şəxsiyyətini formalaşdıran mühüm duyğulardır. Nəyə görə kədərləndiyimizi və nəyə görə sevindiyimizi, kədər və sevincimizin hansı meyarlara tabe olduğunu görməliyik.
Ayətullah Ərafi əlavə edib: Bütün digər izahları və məsələləri bir kənara qoyub kədər və sevincimizin hansı meyarlara tabe olduğuna nəzər salsaq, çox mühüm bir nəticə əldə edərik. Bu meyar vasitəsilə insanın hansı səviyyədə və hansı şəxsiyyət məqamında dayandığını müəyyənləşdirmək mümkündür.
Fəlsəfi baxışda ləzzət, elm və əzab arasındakı əlaqənin izahı
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri ləzzət, elm və əzabla bağlı fəlsəfi məsələlərə toxunaraq bildirib: İbn Sina “İşarələr” əsərində, xüsusilə əsərin son nümunələrində bu məsələləri yaxşı şəkildə izah edib. Fəlsəfəmizdə elm, əzab və ləzzət məsələsini izah edən ən gözəl mətnlərdən biri məhz “İşarələr” əsərinin son nümunələridir. “İşarələr”in yeddinci, səkkizinci, doqquzuncu və onuncu nümunələri, eləcə də Xacə Nəsirəddin Tusinin həmin əsərə yazdığı şərhdə verdiyi izahlar ləzzət və elm, habelə onların mənşəyi ilə bağlı diqqət yetirilə biləcək məsələlərdəndir. Daha yüksək səviyyələrdə olan şəxslər bu məsələlərdən faydalana bilərlər.
Ayətullah Ərafi vurğulayıb: Mən burada həmin məsələlərə dərindən toxunmaq istəmirəm. Sadəcə bu məqama diqqət çəkmək istəyirəm ki, kədər və sevincimiz bizim şəxsiyyətimizin güzgüsüdür və onların vasitəsilə özümüzü sınaya bilərik.
İmam Əlinin (ə) başqalarının əzabına görə kədərlənməsi
Qəyyumlar Şurasının üzvü İmam Əlinin (ə) həyat tərzinə toxunaraq bildirib: İmam Əli (ə) qarşılaşdığı bütün çətinliklərə görə kədərlənmirdi. Lakin İslam dövlətinin ərazisində yəhudi bir qadının ayağından halqanın çıxarıldığını eşidəndə qəzəblənirdi. Bu kədər onun şəxsiyyətinin necə olduğunu göstərir.
İran xalqının əzəməti və möhtəşəmliyi dünyanı heyrətə gətirib. Əlbəttə, biz çox təhlükəli bir yolun ortasındayıq və bu yol hələ başa çatmayıb. Biz hələ yeni bu yolun ortasındayıq.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru sözlərinə davam edərək bildirib: İmam Əlinin (ə) sevinci tənha olduğu zaman və Allah-Təalanın hüzurunda idi. Bu isə göstərir ki, bu pak və əzəmətli varlığın daxilində necə bir dünya var idi.
O əlavə edib: Görməliyik ki, əlimizdən bir tikə çörəyin çıxmasına görə kədərlənirik, yoxsa imkanımız olduğu halda bir insanın əlindən tuta bilmədiyimiz üçün kədərlənirik. Kiçik insanlar birinci səbəbə görə kədərlənirlər, böyük insanlar isə ikinci haldan sarsılırlar.
Böyük insan öz varlığını başqalarının üzünə açır
Ayətullah Ərafi insanın həqiqi insanlığını fərdiyyətçilikdən çıxmaq və öz varlığını başqalarının üzünə açmaqda görərək bildirib: İnsanlığın mühüm göstəricilərindən biri insanın yalnız özündə, fərdi və şəxsi dünyasında qalmaması, özünə qapanmaması və bu qapalı vəziyyətdən çıxmasıdır.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: İnsan varlığı nə qədər geniş və açıq olarsa, başqaları onun kədər və sevincində, fəaliyyət və səylərində nə qədər çox yer alarsa, həmin insan bir o qədər böyükdür. Kiçik insan yalnız özünü və məhdud ətrafını görür. Lakin bu çətir nə qədər genişlənər və insan daha uca zirvələri fəth edərsə, onun varlığının əhatə dairəsi də bir o qədər genişlənər. O zaman bir yoxsulun əzabı onu narahat edər, yolunu azmış bir insanın zilləti isə onu sarsıdar. Çünki onun varlığı genişlənmiş və başqalarının üzünə açılmış, digər insanlar da onun varlığının kölgəsi altına daxil olmuşdur.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Özündən kənara çıxmış müəllim tələbələri öz varlığının bir parçası və davamı hesab edir. Belə müəllim ilahi, dini və hövzə məntiqinə uyğun fəaliyyət göstərir. Varlığı genişlənmiş və başqalarının onun sevinc və kədərində böyük paya malik olduğu rəhbər isə başqa bir səviyyədə dayanan insandır.
“Duha” surəsinin mesajı: Allah-Təala Peyğəmbəri (s) tək qoymadı
Ayətullah Ərafi “Duha” surəsində Allah Rəsulunun (s) vəziyyətinə toxunaraq bildirib: Allahın Peyğəmbəri (s) bütün qarşılaşmalara və çətinliklərə baxmayaraq, adətən sakit, səbirli və möhkəm idi. Lakin Quranda Peyğəmbərin (s) kədərləndiyi hallar da var və onlardan biri məhz “Duha” surəsində qeyd olunur. Bütün çətinliklər və sıxıntılar qarşısında sakit və səbirli olan bu mənəviyyat dolu varlıq burada ağır bir kədərə düçar olur və Allah-Təala Peyğəmbəri (s) sakitləşdirmək üçün buyurur:
«مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ»
“Rəbbin səni tərk etməyib və sənə qəzəblənməyib.” — Duha surəsi, 3-cü ayə.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru sözlərinə davam edərək bildirib: Sonra Allah-Təala buyurur:
«وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَىٰ»
“Şübhəsiz ki, axirət sənin üçün dünyadan daha xeyirlidir.” — Duha surəsi, 4-cü ayə.
Bil ki, o müqəddəs və qeyb aləmi bu dünyadan üstündür və bu dünyanın kədərləri səni bürüməsin. Sənin şəxsiyyətinin əsası oradadır.
Üçüncü cümlədə isə buyurur:
«وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ»
“Rəbbin sənə o qədər nemət verəcək ki, razı qalacaqsan.” — Duha surəsi, 5-ci ayə.
“وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ” və Həzrət Zəhranın (s.ə) məqamı
Ayətullah Ərafi “Duha” surəsinin nazil olması ilə bağlı bəzi fikirlərə toxunaraq bildirib: Bəzi rəvayətlərə görə, bu surə iki dəfə nazil olub: Bir dəfə Məkkədə, bir dəfə isə Mədinədə. Elə ayələr və hətta surələr də var ki, onların iki dəfə nazil olduğu qeyd edilib və bu hallar arasında ortaq bir cəhət mövcuddur.
O əlavə edib: Bəzi rəvayətlərə əsasən, bu ayələr Məkkədə və vəhyin kəsilməsi ilə bağlı nazil olmaqla yanaşı, Allah Rəsulunun (s) ömrünün sonlarında da nazil olub. Əgər bu məlumat doğrudursa, Allah Rəsulunun (s) ömrünün sonlarında Məkkədə mövcud olan vəhyin kəsilməsi ilə bağlı narahatlıqdan əlavə, gələcək və risalətin davamı ilə bağlı başqa bir narahatlıq da mövcud olub.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Ayələrin bu hissəsi həmin narahatlıqla uyğunluq təşkil edir və buyurur:
«وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَىٰ»
“Sənin üçün orada bütün bunlardan daha üstün olan bir nemət var. Sakit ol.” — Duha surəsi, 4-cü ayə.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələr İslam elmlərinin bütün sahələrində bu elmlərin inkişafı, elmi nəticələrin əldə edilməsi, işlənməsi, təbliği və yayılmasında rol oynayır və kəlam, etiqad, hədis, təfsir, fiqh, əxlaq və digər İslam elmlərinin bütün sahələrində fəaliyyət göstərə bilər və göstərməlidir.
O əlavə edib: «وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَیٰ» — yəni Allah sənə o qədər inayət göstərəcək ki, mütləq razılığa çatacaqsan. Bu, «یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً» ayəsində işarə edilən həmin mütləq razılıqdır.
Ayətullah Ərafi bu məzmunun şəfaət məqamı və «إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ» ayəsi ilə əlaqəsinə toxunaraq bildirib: Bu mütləq razılıq məqamı böyük bir məqamdır və onunla bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürülüb. Lakin heç bir şübhə yoxdur ki, onun «إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ» ayəsi ilə əlaqəsi vardır.
Qəyyumlar Şurasının üzvü sözlərinə davam edərək bildirib: Əlimizdə olan bu müqəddimələr və maarif əsasında əminlik və yəqinliklə deyirik ki, «إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ» (Biz sənə kövsər əta etdik) ayəsinin aşkar və bariz bir nümunəsi vardır. Əgər bu nümunənin həzrət Zəhra (s.ə) olduğunu deməsək belə, ən azı deməliyik ki, bütün paklıq və fəzilətlərin sahibi olan, vilayət və ilahi ismətin tələb etdiyi bütün məqamlarda uca mövqeyə malik həzrət Zəhra (s.ə) bu ayənin aşkar və bariz nümunəsidir.
Həzrət Zəhra (s.ə), vəhy və risalətin davamı
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru bildirib: Peyğəmbərin (s) kədəri ya vəhyin kəsilməsi, ya da risalətin və cəmiyyətin hidayətinin davamı ilə bağlı narahatlıqdan qaynaqlanırdı. Peyğəmbərin iki əsas kədəri bunlar idi və surənin yenidən nazil olması ehtimalına əsasən, bu ayələr onların hər ikisinə cavab verir. Allah buyurur ki, vəhyin kəsilməsinə görə kədərlənmə. Sən uca məqama maliksən. Həmçinin buyurur ki, risalətin davam etməməsinə görə də kədərlənmə. Sənin Fatimən var. Vəhyin kəsilməsinə görə kədərlənmə və oğul övladının olmamasına görə də qəmə qərq olma. Bütün bunların əvəzi Fatimənin varlığıdır.
Ayətullah Ərafi vurğulayıb: Allah bu parlaq Kövsəri və nur saçan günəşi Peyğəmbərə (s) bəxş etdi ki, o, həm qeyb aləmi ilə əlaqədə olsun, həm də maddi aləmə və tarixin gələcəyinə nur saçsın.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri həzrət Zəhra (s.ə)-nı ilahi nurun qovuşma və təcəlli nöqtəsi hesab edərək bildirib: Bu qovuşma nöqtəsi ilahi nuru və səmavi cazibələri bütün bəşəriyyətə çatdırır. O, böyük və ilahi vilayətə, ilahi təkvini vilayətə və öz varlığında toplanmış mənəvi və irfani məqamlara malik bir qadındır.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin kimliyi həzrət Zəhra (s.ə) ilə bağlıdır
Ayətullah Ərafi qadınlara məxsus Elmi hövzələrin məhz belə bir məqamdan qaynaqlandığını vurğulayaraq bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr öz kimliklərini bu uca məqamdan əldə edir və məhz bu səmavi məqamdan öz missiyalarını müəyyənləşdirirlər. Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin mahiyyətini və dərinliyini anlamaq üçün elə bu bir cümlə kifayətdir.
Qəyyumlar Şurasının üzvü əlavə edib: Tədris ilinin başlanması bu əzəmətli xanım, zahiri və batini imamətin anası, Allah Rəsulunun (s) dayağı olan və onun vasitəsilə dünyanın kədərlərinin Peyğəmbərin (s) qəlbindən silindiyi bu şəxsiyyətə diqqət yetirməklə, bizim və sizin, xüsusilə də siz qadınların mahiyyətini, missiyasını, dərinliyini, məğzini və kimliyini müəyyənləşdirir. Məncə, il ərzində əziz qadınların, müəllimlərin və tələbələrin bu missiya və kimliyi qoruması, vilayət və imamət, eləcə də Siddiqeyi-Tahirə (s.ə) ilə bağlı bu əhdə sadiq qalması üçün elə bu bir fikir və xatırlatma hər şey üçün kifayətdir.
Bu günün hövzə qadınının ailə tərbiyəsində və qadın-ailə məsələsində xüsusi rol oynamasını gözləyirik
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: Bu qadınlara məxsus missiya, bu kimlik və gözəl və düzgün ifadə ilə desək, müsəlman qadının nümunəvi sabitlik modeli olan bu kimlik Peyğəmbər (s) ailəsinin baxışında özünün ən yüksək zirvəsinə çatıb və onu qorumaq lazımdır.
Ayətullah Ərafi vurğulayıb: Biz İslamın qadınla bağlı ümumi və geniş konsepsiyasına tabe olmaqla yanaşı, Əhli-beyt (ə) məktəbinin baxışında mövcud olan bu son dərəcə dəyərli oxunuşu və yanaşmanı təmsil edirik. Əziz qadınlar, qadınlara məxsus Elmi hövzələrin belə bir missiyası və belə bir kimliyi vardır və bu, kiçik məsələ deyil. Bu məqamı qorumaq lazımdır.
Qadınların İslam elmi və maarifi sahəsində iştirakının tarixi keçmişi
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru daha sonra qadınların İslam elmi və maarifi sahəsində iştirakının tarixi keçmişinə toxunaraq bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr yeni yaranmış bir qurumdur. Lakin tarix boyu böyük qadınlar İslamın elm və maarif məktəbində, Əhli-beyt (ə) maarifində iştirak edib və böyük rollar oynayıblar. Həzrət Xədicədən (s.ə), həzrət Zəhradan (s.ə), həzrət Zeynəbdən (s.ə) və digər böyük şəxsiyyətlərdən başlayaraq tarixin müxtəlif mərhələlərinə qədər uzanan çox mübarək bir tarixi silsilə mövcuddur.
Ayətullah Ərafi Peyğəmbərin (s) səhabələri olan qadınlar haqqında yazılmış kitablara toxunaraq bildirib: Bəzi mənbələrdə Allah Rəsulunun (s) dövründə yaşamış mindən çox qadın səhabənin adı qeyd edilib. Halbuki bu, qadının cəmiyyətdə demək olar ki, heç bir mövqeyə malik olmadığı bir dövr idi. Bu məsələ göstərir ki, qadının müxtəlif sahələrdə rolunun müəyyənləşdirilməsi və fəallaşdırılması Allah Rəsulunun (s) dövründən diqqət mərkəzində olub.
Qadınların ravilər və hədis alimləri silsiləsində rolu
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru yüzlərlə qadın ravinin hədis və İslam maarifi raviləri silsiləsində iştirakına toxunaraq bildirib: Bizim hədis ravilərimiz silsiləsində də yüzlərlə qadın ravi və hədis alimi mövcuddur.
O, mərhum Maməqaninin “Tənqihül-Məqal” kitabına toxunaraq bildirib: Bu mövzunu nisbətən yaxşı şəkildə əhatə edən əsərlərdən biri mərhum Maməqaninin “Tənqihül-Məqal” kitabıdır. Bu kitab bizim rical elmi sahəsində mühüm əsərlərimizdəndir və onun müqəddiməsini oxuyan hər kəs mərhum Maməqani tərəfindən görülmüş böyük və genişmiqyaslı işlə tanış olur.
Ayətullah Ərafi sözlərinə davam edib: Mərhum Maməqani iki-üç fövqəladə əsər ortaya qoyub, onlardan biri də məhz “Tənqihül-Məqal”dır. Mən dünən də bu əsərdəki bəzi mövzuları oxuyurdum və bu, mənim üçün olduqca maraqlı idi. O cümlədən, onun bu kitabı yazarkən nəql etdiyi bəzi əhvalatlar və şahid olduğunu düşündüyü bəzi kəramətlər diqqətimi çəkdi.
O, bu əsərin əzəmətinə toxunaraq əlavə edib: Misir alimlərindən biri bir yerdə bu işi tənqid edərək demişdi ki, belə böyük bir əsər nəhəng bir qrupun işi ola bilər və necə mümkündür ki, bir nəfər belə bir işi həyata keçirsin? Onu dəvət edib dedilər ki, Nəcəfdə bu işi həyata keçirən alim hazırda da buradadır və onun bütün əsərləri və bu işin izləri mövcuddur. Bu, onun üçün heyrətamiz idi ki, bir nəfər qısa müddət ərzində onlarla dərin rical elmi əsərini necə qələmə ala bilər.
Min illik hövzə ənənəsinə kiçik və əhəmiyyətsiz yanaşmaq olmaz. Mən həmişə yeni təcrübələrdən faydalanmağın vacibliyinə inanan insanlardan olmuşam və indi də hesab edirəm ki, insan öz ətrafına sərhəd çəkərək bəşəri təcrübələrdən istifadə etməkdən imtina edə bilməz. Lakin bu min illik tarix zəngin bir xəzinədir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: Mərhum Ağa Bozorg Tehrani də bu böyük iş barədə bildirib ki, belə bir əsərin bir nəfər tərəfindən hazırlanması illər tələb edər.
Ayətullah Ərafi rical elmi kitablarında qadınlara aid bölmələrə toxunaraq bildirib: Bir çox rical, dirayə və hədis kitablarında qadınlara ayrıca bölmə ayrılıb. Həmin bölmələrdə bizim hədis və rəvayət silsiləmizdə yaşamış qadın ravilərin əhəmiyyətli sayı qeyd edilib. Bunlar göstərən nümunələrdir ki, qadınların İslam maarifi və elmləri sahəsində elmi fəaliyyəti qədim və dərin köklərə malikdir.
Kitabın gözəl silsilələrinin ilk halqaları
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Elm, mərifət və hədisdən ibarət bu nurani silsilənin ilk və başlanğıc halqaları həzrət Xədicə (s.ə), həzrət Zəhra (s.ə) və həzrət Zeynəbdir (s.ə). Xüsusilə həzrət Zəhra (s.ə) və müəyyən mənada həzrət Zeynəbə (s.ə) tarixin həssas dönüş nöqtələrində vilayətin, hətta zahiri vilayət və rəhbərliyin təcəssümlərindən bir hissəsi həvalə edilmişdi.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri bu üç böyük qadının tarixin həssas mərhələlərindəki roluna toxunaraq bildirib: Bu üç qadını birləşdirən ortaq cəhət vardır. Tarixin elə bir məqamında, hamının gücünü itirdiyi bir anda bu üç qadın nəinki geri çəkilmədi, əksinə, cəmiyyətin hidayətinin bayraqdarı və rəhbəri oldular.
O, sözlərinə davam edib: Bu böyük şəxsiyyətlərin həyatının müəyyən mərhələlərində bütün risalət, imamət və hidayət həssas bir nöqtəyə çatmış, cəmiyyət isə sükuta qərq olmuşdu. Lakin bu üç qadın bayraqdar idilər. Bu böyük şəxsiyyətlərin insanların hidayəti və İslam rəhbərliyindəki payı tarixdə qalır və bu rol davamlı şəkildə davam edib.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələr: Dərin tarixi köklərə malik yeni yaranmış qurum
Ayətullah Ərafi müasir dövrdə qadınlara məxsus Elmi hövzələrin formalaşmasına toxunaraq bildirib: Bütün bu tarixi keçmişə baxmayaraq, müasir dövrdə, İslam İnqilabından bir neçə il əvvəl və İmamın hərəkatı və İslam İnqilabının ideoloji xətti əsasında formalaşan və İslam İnqilabının qələbəsindən sonra bir quruma çevrilən qadınlara məxsus Elmi hövzələr müasir mənada bu gün bildiyimiz qurumdur.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: Qeyd etdiyim bu böyük ehtiyat və irsə baxmayaraq, müasir mənada qadınlara məxsus Elmi hövzələr sonrakı dövrə, yəni son onilliklərə aid yeni yaranmış bir qurumdur.
Ayətullah Ərafi qadınlara məxsus Elmi hövzələri “çox mübarək yeni yaranmış bir qurum” kimi xarakterizə edərək bildirib: Yeni yaranmış qurum dedikdə, onun iki mühüm xüsusiyyəti nəzərdə tutulur. Birincisi, qadınların özündə güclü köklərə malik olmasıdır. İkincisi isə onun geniş və əsas köklərinin elmi hövzələrdə yerləşməsidir.
O, sözlərinə davam edərək bildirib: Digər üstünlük ondan ibarətdir ki, yeni yaranmış bir qurumu nizama salmaq, idarə etmək və istiqamətləndirmək mümkündür. Bu qurumun ilk təməl daşı hələ qoyulmaqdadır və siz institusional mənada hazırda onun təməlini qoyur, qurumun formalaşmasını həyata keçirirsiniz.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin qurumlaşması və gözəl ənənənin savabı
Ayətullah Ərafi «مَن سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ» hədisinə toxunaraq bildirib: Qadınlar bölməsində İslam elmlərinin qurumlaşması istiqamətində fəaliyyət göstərmiş və hazırda da bu istiqamətdə çalışan bütün şəxslər gözəl ənənənin əsasını qoyan insanlardır və bu qurumun Qiyamət gününə qədər əldə etdiyi savabda şərikdirlər. Əlbəttə, Allah eləməmiş, görülən işdə hər hansı bir səhv olarsa, bunun da nəticələri və əlavə məsuliyyəti olacaq. Buna görə də hörmətli müəllimlər, dəyərli əməkdaşlar, möhtərəm rəhbərlər və bu böyük karvanı irəli aparan bütün böyük kollektiv fərqli və özünəməxsus bir missiyaya malikdir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin ümumi və xüsusi olmaqla iki missiyası
Qəyyumlar Şurasının üzvü qadınlara məxsus Elmi hövzələrin missiyalarına toxunaraq bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin iki missiyası vardır: Ümumi və xüsusi missiya. Bəzən bu iki missiya arasında tarazlığın olmadığı müşahidə edilir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: Bəzən deyirlər ki, qadınlara məxsus Elmi hövzələrin işi qadın və ailə məsələləridir və onlar bu sahədə həm elmi məhsulların hazırlanması, həm təbliğ, həm də fikir və diskurs formalaşdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərməlidirlər. Bu, bir yanaşmadır. Bəzən isə digər tərəfdən bəzi şəxslər qadınlara məxsus Elmi hövzələri tam olaraq kişilər üçün olan Elmi hövzələrlə eyni görürlər. Bu iki yanaşmanın heç biri təkbaşına doğru deyil.
O vurğulayıb: Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin iki missiyası vardır. Onların ümumi missiyası da mövcuddur. Din elmi, fiqh, kəlam, hədis, təfsir, ədəbiyyat və İslam maarifi qadın və kişi arasında fərq qoymur. Bunlar bəşəriyyətin hidayəti üçün Allahın əmanət etdiyi nemətlərdir.
Hamımız İslam İnqilabının, İslam sisteminin, Ali Məqamlı Rəhbərin və şəhidlərin yolunun davam etdirilməsinin keşiyində dayanmalı və bunun üçün hövzənin missiyasına uyğun proqram hazırlamalıyıq. Bu, yalnız ümumi və xalq yönümlü bir proqram deyil, hövzənin missiyasına uyğun proqram olmalıdır.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru əlavə edib: İslam dərslərinin və elmlərinin böyük hissəsi ortaqdır və qadınlar üçün Elmi hövzələrin ümumi missiyası yalnız müəyyən bir sahə ilə məhdudlaşmır. Qadınlara məxsus Elmi hövzələr İslam elmlərinin bütün sahələrində bu elmlərin istehsalı, elmi nəticələrin əldə edilməsi, işlənməsi, təbliği və yayılmasında rol oynayır və kəlam, etiqad, hədis, təfsir, fiqh, əxlaq və digər İslam elmlərinin bütün sahələrində fəaliyyət göstərə bilər və göstərməlidir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri vurğulayıb: Bu ümumi missiya ilə yanaşı, qadınlara məxsus Elmi hövzələrin qadın və ailə sahəsində xüsusi missiyası da vardır və onlar bu sahədə xüsusi şəkildə bayraqdar olmalıdırlar.
İslam elmləri sahəsində qadın mütəfəkkir və mütəxəssislərin yetişdirilməsinin zəruriliyi
Ayətullah Ərafi bildirib: Bu iki missiyanın hər ikisi qadınlara məxsus Elmi hövzələrin fəaliyyət dairəsinə daxildir. Buna görə də qadınlara məxsus Elmi hövzələrdə böyük mütəfəkkirlərin və böyük şəxsiyyətlərin yetişməsi gözlənilən hal olmalıdır. Əlbəttə, xüsusi missiya çərçivəsində də gözləyirik ki, bu günün hövzə qadını ailə tərbiyəsi, qadın və ailə məsələləri sahəsində İslam məntiqindən çıxış edərək xüsusi və bayraqdar rol oynaya bilsin. Bunun üçün isə həyata keçirilməli olan çoxsaylı tələblər vardır.
Strateji yanaşma, proqramyönümlülük və sənədlərə sadiqlik
Ayətullah Ərafi daha sonra qadınlara məxsus Elmi hövzələrin və Camiətüz-Zəhra (s.ə) Universitetinin gələcəyi ilə bağlı bəzi strateji məqamlara toxunaraq bildirib: Hər iki istiqamətdə yəni həm qadınlara məxsus Elmi hövzələr, həm də Camiətüz-Zəhra (s.ə) sahəsində bəzi məqamları yenidən nəzərdən keçirməli, xatırlamalı və onların üzərində dayanmalıyıq.
O əlavə edib: Bu, yeni bir məsələ deyil, lakin strateji yanaşmalara, proqramyönümlülüyə və bu baxışa sadiqliyə xüsusi diqqət yetirmək istəyirəm. Şükürlər olsun ki, ilk dəfə olaraq qadınlara məxsus Elmi hövzələrin “beşillik və ortamüddətli proqramı və rəhbər sənədləri” hazırlanıb və Camiətüz-Zəhra (s.ə) kompleksində də belə bir yanaşma mövcuddur.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri vurğulayıb: Bu yanaşma qorunmalı və gücləndirilməlidir və bütün ixtisaslar və fəaliyyətlər onunla uyğunluq təşkil etməlidir. Əgər bu proqramda hər hansı çatışmazlıq varsa, onun düzəldilməsinə kömək edilməlidir. Lakin strateji sənədlərin, əsas və ümumi proqramların müəyyən etdiyi xətt və qanundan kənara çıxmaq olmaz.
İcra səviyyəsinə yönümlülük və planlaşdırmanın sahə ilə əlaqələndirilməsinin zəruriliyi
O, ikinci yanaşmanı “cəmiyyətə baxışda icra səviyyəsinə yönümlülük” kimi xarakterizə edərək bildirib: Biz məsələlərin dərinliyində oturan və otaqlarda çalışan şəxslər, mövcud müavinlər və müxtəlif bölmələr, eləcə də həyata keçirilən layihələndirmələr zəruri və çox mühümdür. Lakin bu layihələndirmə sahənin real vəziyyətindən, məktəbdən tutmuş əyalət səviyyəsinə qədər olan təcrübə və rəylərdən ayrı düşərsə, şübhəsiz ki, burada çatışmazlıqlar və zəifliklər yaranacaq. Bu əlaqənin planlaşdırma sahəsində qorunması çox mühümdür və icra mərhələsində də buna diqqət yetirilməlidir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri vurğulayıb: Məktəb, mərkəz və institutlardan ibarət, bu zəncirin son halqası olan icra səviyyəsindən tutmuş orta səviyyəli bölmələrə qədər bütün qurumlar lazımi səlahiyyətlərə malik olmalıdır. Onlar həm strategiyaların hazırlanmasında kifayət qədər rol oynamalı, həm proqramların həyata keçirilməsi üçün zəruri səlahiyyətlərə malik olmalı, həm də məhz həmin məntiq əsasında qiymətləndirmə, nəzarət və reytinq sistemi həyata keçirilməlidir.
Elmi, əxlaqi, mənəvi və sosial baxımdan balanslı tərbiyə
Ayətullah Ərafi üçüncü yanaşmanı “elmi, əxlaqi, mənəvi və sosial baxımdan kompleks yanaşma” hesab edərək bildirib: Biz karikaturaya bənzər və balanssız vəziyyətdə olmamalıyıq. Kompleks və balanslı tərbiyə əsas məsələdir və bu məsələ sənədlərdə də öz əksini tapıb.
Qəyyumlar Şurasının fəqih üzvü icra prosesində incəlik və dəqiqliyin əhəmiyyətini vurğulayaraq əlavə edib: Sənədlərdə nəzərdə tutulan məsələlər diqqət və incəliklə həyata keçirilməlidir ki, tələbələrin tərbiyəsi hərtərəfli və balanslı olsun.
Hövzə ənənələrinin qorunması və min illik irsdən faydalanmaq
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru dördüncü yanaşmanı “hövzə mahiyyətinin qorunması və hövzə ənənələrinin mühafizəsi” kimi xarakterizə edərək bildirib: Hövzə ənənələrini qorumalı və bu ənənələrdən ilham almalıyıq.
O əlavə edib: Min illik hövzə ənənəsinə kiçik və əhəmiyyətsiz yanaşmaq olmaz. Mən həmişə yeni təcrübələrdən faydalanmağın vacibliyinə inanan insanlardan olmuşam və indi də hesab edirəm ki, insan öz ətrafına sərhəd çəkərək bəşəri təcrübələrdən istifadə etməkdən imtina edə bilməz. Lakin bu min illik tarix zəngin bir xəzinədir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələr yüksək səviyyəli fiqh alimləri, filosoflar, təfsir alimləri, hədis alimləri və İslam humanitar elmləri sahəsində yüksək səviyyəli mütəxəssislər yetişdirməlidir.
Ayətullah Ərafi vurğulayıb: Bu xəzinəni tanımaq, bu geniş sahədə elmi və mənəvi inkişafın qayda və ənənələrini öyrənmək lazımdır. Bu irsi kiçik hesab etmək olmaz. Qadınlara məxsus Elmi hövzələr bu min illik tarixi köklərə malik qüdrətli ağacla bağlı olmalı və bu əlaqə zəifləməməlidir.
Hövzə daxilində və xaricində həmrəylik və qarşılıqlı əməkdaşlığın zəruriliyi
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri beşinci yanaşmanı “qadınlara məxsus Elmi hövzələrin daxilində və xaricində həmrəylik və qarşılıqlı əməkdaşlıq” kimi qiymətləndirərək bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələrdə vahid fəaliyyət halqası və ya fəaliyyət zənciri formalaşdırılmalıdır.
Ayətullah Ərafi bu məsələ ilə bağlı Ali Məqamlı Rəhbərin çıxışlarına və yazılı göstərişlərinə toxunaraq bildirib: Ali Məqamlı Rəhbərin yazılı şəkildə qeyd etdiyi və dostlarımızın üzərində çalışdığı bu istiqamətdə ümid edirik ki, yaxşı nəticələr əldə olunacaq. Bu, mübarək bir işdir və ona görə təşəkkür və minnətdarlıq bildirilməli, bu işdə əməkdaşlıq edilməlidir. Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin hövzənin ümumi sistemi daxilində üstün və xüsusi mövqeyə malik olması üçün səy göstərilməlidir.
Beynəlxalq yanaşmanın gücləndirilməsi
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru həmçinin “beynəlxalq yanaşmaya” diqqət yetirilməsini vurğulayaraq bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr beynəlxalq və qlobal baxışlarını gücləndirməli və bu sahədə fəal rol oynamalıdır.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri son hadisələrə toxunaraq bildirib: Ramazan ayında baş vermiş müharibə və böyük məqam sahibi olan Ayətullah Seyid Əli Xameneinin (r) və ağrılı şəhadətindən sonra yaranan vəziyyət yeni bir mərhələdir. Bu, 22 Bəhmən hadisələrinin miqyasında yeni bir mərhələdir.
Ayətullah Ərafi əlavə edib: 22 Bəhmən (11 fevral 2026-cı il) hadisələri dünyaya tamamilə misilsiz dalğalar yaydı və onun dalğaları dünyanı silkələdi. Ramazan ayında baş vermiş müharibə zamanı baş verənlər də eyni miqyasda İranın və İslam İnqilabının mesajının davamı və misilsiz bir davamlılıqdır.
Müqavimətin qlobal əks-sədası və İran xalqının rolu
O, son səfərlərinə toxunaraq bildirib: Elə bu müddət ərzində iki xarici səfərim oldu. Həqiqətən də uzun illərdir xarici və beynəlxalq məsələlərlə məşğul olmağıma baxmayaraq, 12 günlük baş vermiş müharibədən sonra həyata keçirdiyim bu iki son səfərdə elə hadisələrlə qarşılaşdım ki, xarici və beynəlxalq proseslərlə, İnqilabın dalğaları və İslam İnqilabının diskursu ilə müəyyən qədər tanış olan biri üçün bunlar yeni, fərqli və heyrətamiz idi.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru vurğulayıb: Sizin də formalaşmasında mühüm rol oynadığınız İran xalqının qüdrəti və əzəməti dünyanı heyrətə gətirib. Əlbəttə, biz çox təhlükəli bir yolun ortasındayıq və bu yol heç vaxt başa çatmayıb; biz hələ də bu yolun ortasındayıq.
İslam elmləri sahəsində qadınlarla bağlı qurumların formalaşdırılması istiqamətində indiyədək çalışmış və hazırda da bu yolda fəaliyyət göstərən bütün şəxslər gözəl ənənənin əsasını qoyanlardır və qiyamət gününədək bu qurumun savabında şərik olacaqlar.
Qəyyumlar Şurasının üzvü bu sahədə Elmi hövzələrin roluna toxunaraq bildirib: Elmi hövzələr keçmişdə təhsil sahəsində mövcud olmuş zəiflik və çatışmazlıqları aradan qaldırmalıdırlar. Lakin bu mübarizədə və meydanın tam ortasında öz əsas rol və mövqelərini kiçik hesab etməməlidirlər. Bu rol beynəlxalq xarakter daşıyır, beynəlxalq anlayış və beynəlxalq fəaliyyət tələb edir və buna diqqət yetirilməlidir.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin ictimai fəaliyyətinin zəruriliyi
Ayətullah Ərafi digər bir yanaşmanı «inqilabi fəaliyyət və fəallıq» adlandıraraq bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr universitet və təhsil sahəsində, eləcə də bütün cəmiyyət miqyasında fəal rol oynamalıdırlar. Qarşılaşdığımız problemlərə, o cümlədən iffətli həyat tərzi və hicab məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməliyik.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri həmçinin «qadınlara məxsus Elmi hövzələrin ictimai iştirakının gücləndirilməsinin zəruriliyinə» toxunaraq bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr elə fəaliyyət göstərməlidirlər ki, təbliğatçılar, ekspertlər və ictimai fəallar yetişdirsinlər və bütün sahələrdə iştirak etsinlər. Şükürlər olsun ki, bu gün onların iştirakının geniş spektri üçün imkanlar açılıb, lakin bununla yanaşı, xüsusi proqramlar da mövcud olmalıdır.
Qadın fəqihlərin, filosofların və elm sahəsində mütəxəssislərin yetişdirilməsinin zəruriliyi
Ayətullah Ərafi qadınlara məxsus Elmi hövzələrin digər yanaşma və zərurətlərindən birini «yüksək səviyyəli elmi simaların yetişdirilməsi» kimi qiymətləndirərək bildirib: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr birinci dərəcəli fəqihlər, filosoflar, təfsir alimləri, hədis alimləri və İslam humanitar elmləri sahəsində yüksək səviyyəli mütəxəssislər yetişdirməlidirlər.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri əlavə edib: Əyani təhsil və müəllimlə tələbə arasında birbaşa ünsiyyət də diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Çünki bu qarşılıqlı əlaqənin hövzə təhsilində mühüm yeri var.
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru həmçinin «qabaqcıl və nümunəvi hövzə» məsələsinə diqqət yetirilməsini vurğulayaraq bildirib: Dostlarımız bu sahədə iş aparıblar və inşallah, bu istiqamət davam etdiriləcək.
İslam İnqilabının və şəhidlərin yolunun davam etdirilməsinə vurğu
Ayətullah Ərafi çıxışının digər hissəsində bildirib: Hamımız İslam sisteminin, İnqilabın, Rəhbərliyin və şəhidlərin yolunun davam etdirilməsinin yanında dayanmalı və bunun üçün hövzənin missiyasına uyğun proqram hazırlamalıyıq. Bu, sadəcə ümumi və xalq yönümlü proqram deyil, hövzənin missiyasına uyğun proqram olmalıdır.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri vurğulayıb: Qadınlara məxsus Elmi hövzələr elmi və tərbiyəvi missiyalarını yerinə yetirməklə yanaşı, bu sahə üçün də hövzə kimliyinə və missiyasına uyğun proqram hazırlamalıdırlar.
Qurumların formalaşdırılması: təsirləri davamlı olan gözəl ənənə
Ölkə üzrə Elmi hövzələrin rektoru «مَن سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ» hədisinə istinad edərək qeyd edib: İslam elmləri sahəsində qadınlarla bağlı qurumların formalaşdırılması istiqamətində çalışmış və hazırda da bu yolda fəaliyyət göstərən bütün şəxslər gözəl ənənənin əsasını qoyanlardır və qiyamət gününədək bu qurumun savabında şərik olacaqlar.
O, eyni zamanda bildirib: Əgər Allah eləməmiş, bu yolda hər hansı xəta baş verərsə, bunun nəticələri və məsuliyyəti dəfələrlə ağır olacaq. Buna görə də müəllimlər, kadrlar, rəhbərlər və bu böyük karvanı irəli aparan bütün geniş kollektiv üzərinə fərqli və xüsusi bir missiya düşür.
Müəllimlərlə bağlı qərar və proqramların icrasının izlənilməsi
Ayətullah Ərafi çıxışının sonunda rəhbərlərə, müxtəlif qurumların məsul şəxslərinə, eləcə də müəllimlərə və həmçinin qadınlara məxsus Elmi hövzələrin bütün əməkdaşlarına təşəkkürünü bildirərək ümidvar olduğunu qeyd edib ki, müxtəlif qurumlar tərəfindən təqdim edilən və təsdiq olunaraq qəbul edilən proqram və layihələr icra mərhələsinə çatdırılacaq.
Qadınlara məxsus Elmi hövzələrin Siyasət və Strategiya Şurasının sədri müəllimlərlə bağlı müzakirələrə toxunaraq bildirib: Müəllimlərlə bağlı məsələdə də qeyd olunduğu kimi, bu il işlərə başlanılacaq. Bu məsələ bir neçə iclas əvvəl Şurada yekunlaşdırılıb və ümid edirik ki, onun icrası üçün zəruri imkanlar təmin olunacaq və bu layihə həyata keçiriləcək.
Xəbərin sonu
Rəyiniz