Hövzə Xəbər Agentliyi
Elmi hövzə və ruhanilər birliyinin tarixi
Dini təhsil ocaqları elmi və dini mövqeyi ilə yanaşı, düşüncə, təcrübə və mədəni dəyişikliklərdən ibarət zəngin və geniş bir irsə də malikdir. Bu irsin mühüm bir hissəsi müxtəlif mərkəz, ailə və ayrı-ayrı kolleksiyalar arasında sənəd, fotoşəkil, məktub və yazılı əsərlər şəklində səpələnmiş vəziyyətdədir. Elmi hövzə və ruhanilər birliyi məhz bu kimliyin və tarixi yaddaşın qorunması, yazılı irsin toplanması və qiymətli sənədlərin məhv olmasının qarşısının alınması məqsədilə yaradılıb. Mərkəz sənədlərin müəyyənləşdirilməsi, toplanması, sistemləşdirilməsi, bərpası və rəqəmsallaşdırılması yolu ilə bu mənbələrdən elm və tədqiqat məqsədləri üçün istifadə imkanları yaratmağa çalışır və gələcəkdə müasir texnologiyalar və süni intellektdən istifadə etməklə ağıllı sənəd şəbəkəsinə çevrilməyi qarşıya məqsəd qoyur.
Mərkəz 2015-ci ildə hövzə kitabxanaları kompleksinin tərkibində yaradılıb, 2016 və 2017-ci illərdə isə Ayətullah Ərafinin rəhbərliyi dövründə daha müstəqil struktur və daha dəqiq missiya əldə edib. Mərkəzin ilkin missiyası hövzəyə aid sənədləri müəyyənləşdirmək və toplamaq, onların mühafizəsi və lazımi qaydada saxlanılması üçün müvafiq şərait yaratmaqdan ibarət olub. Belə bir mərkəzin yaradılmasına ehtiyacın yaranmasının əsas səbəbi bundan ibarət idi ki, elmi hövzələrdə qədimdən etibarən kitablara və əlyazmalara xüsusi diqqət yetirilsə də vərəqlər, fotoşəkillər, məktublar və digər arxiv materialları lazımi səviyyədə diqqət mərkəzində olmayıb. Buna görə də hövzənin sənədləşdirilmiş irsinin dağılmasının və məhv olmasının qarşısını almaq məqsədilə vahid arxivin yaradılması zərurətə çevrilmişdi.
Elmi hövzə və ruhanilər birliyinin hazırda sənədlərin müəyyənləşdirilməsi və toplanması, mənbələrin sistemləşdirilməsi və arxiv bölmələri fəaliyyət göstərir. Mərkəzin mənbələrinin mühüm hissəsi kolleksiyaçılar, ailələr və alimlərin ailə fondları tərəfindən bağışlanan sənədlər hesabına formalaşıb. Hazırda mərkəzdə təxminən yarım milyon əsas sənəd və ya arxiv materialı, həmçinin bir milyondan çox rəqəmsal fayl mövcuddur. Sənədlərin bir hissəsi sənədlərin əslini mərkəzə təqdim etməyən ailələrə və kolleksiyaçılara məxsusdur. Lakin onlar sənədlərin rəqəmsallaşdırılmasına icazə veriblər və bundan sonra həmin sənədlər sahiblərinə qaytarılıb. Sənədlər texniki mərhələlərdən keçirildikdən sonra Feyziyyə kitabxanasının əlyazmalar fondunda saxlanılır.
Mərkəzin qarşısında duran mühüm məsələlərdən biri sənəd sahiblərinin, xüsusilə də mərcəi-təqlidlərin ailə fondlarının və elmi ailələrin etimadını qazanmaq olub. Bu səbəbdən mərkəz arxiv fəaliyyəti ilə yanaşı, sənədlər sərgisinin keçirilməsinə də başlayıb. Mərhum Ayətullah üzma Hacı Şeyx Əbdülkərim Hairi, üç böyük mərcəi-təqlid və mərhum Ayətullah üzma Burucerdi mövzusunda təşkil olunan sərgi mərkəzin məqsədlərinin tanıdılmasında, etimadın formalaşdırılmasında və yeni sənədlərin cəlb edilməsində mühüm rol oynayıb. Sərgi, həmçinin tələbələr, tədqiqatçılar və elmi hövzə məktəbləri ilə əlaqələrin genişlənməsinə səbəb olub.
Mərkəzin ən mühüm tapıntılarından biri Qum Elmi Hövzəsinin 20-ci, 30-cu və 40-cı illərinə aid təhsil sənədləri toplusudur. Bu sənədlər Feyziyyə mədrəsəsinin otaqlarının birində münasib olmayan şəraitdə saxlanılırdı. Topluda hövzənin təxminən 5 min böyük şəxsiyyəti və tanınmış simasına aid 70 minə yaxın sənəd vərəqi və fotoşəkil mövcuddur. Bu sənədlər həmin şəxslərin təhsil keçmişi, şəxsi məlumatları, yazışmaları və elmi fəaliyyət istiqamətləri barədə məlumat verir. Bu topluda Ayətullah üzma Məkarim Şirazi, Ayətullah üzma Cavadi Amuli, Ayətullah Təbrizi və Ayətullah üzma Şübeyri Zəncaninin təhsil sənədləri də daxil olmaqla, hövzənin bir sıra mərcəi-təqlidlərinin və görkəmli şəxsiyyətlərinin sənədləri aşkar edilib. Həmçinin şəhid Ayətullah Seyid Əli Xameneinin təhsil sənədləri də aparılan axtarış və fotoşəkillərin müqayisəsi nəticəsində müəyyənləşdirilib ki, bu da mərkəzin qiymətli tapıntılarından biri hesab olunur.
Mərkəz sənədlərin qorunması ilə tədqiqatçıların onlara çıxışı arasında tarazlıq yaratmaq məqsədilə sistemləşdirmə və rəqəmsallaşdırmanı prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirib. Mövcud sənədlərin təxminən 99 faizinin rəqəmsal faylı yaradılıb və bu da tədqiqat xidmətlərinin göstərilməsini asanlaşdırır. İndiyədək mərkəzin mənbələrindən istifadə edilməklə onlarla kitab və tədqiqat əsəri hazırlanıb. Mərkəz texniki və hövzə ilə bağlı məhdudiyyətləri nəzərə almaqla tədqiqatçılar, sənədli film hazırlayanlar və elmi əsər müəllifləri ilə əməkdaşlığı davam etdirməyə çalışır.
Şifahi tarix də mərkəzin mühüm missiyalarından biridir. Çünki hövzədə baş vermiş dəyişikliklərin ilk şahid və daşıyıcısı olan nəslin ömrü sona yaxınlaşır. İndiyədək təxminən 50 şəxs haqqında şifahi tarix materialları qeydə alınıb. Bu nümunələr arasında mərhum Ayətullah Kaşaninin şifahi tarixinə dair keçirilmiş görüşlər, eləcə də Əfqanıstan alimləri ilə aparılmış müsahibələr xüsusi yer tutur. Bununla belə, mərkəzin direktoru vurğulayır ki, bu fəaliyyət hələ tam uğura çatmayıb və qarşıdakı beşillik proqramda elmi hövzələr təşkilatının inkişaf tarixi, eləcə də son dörd-beş onillik ərzində fəaliyyət göstərmiş məsul şəxslərin və rəhbərlərin şifahi tarixinin qeydə alınması mühüm prioritetlərdən olacaq.
Süni intellekt sahəsində də mərkəz bu texnologiyanın imkanlarından istifadə edir, lakin buna yüksək həssaslıqla yanaşır. Sənəd və fotoşəkillərin üzərində sima və ya məzmunun dəyişdirilməsi üçün süni intellektdən istifadə arxiv baxımından qəbulolunmazdır. Çünki sənədin orijinallığı heç bir dəyişiklik edilmədən qorunmalıdır. Bunun əksinə olaraq, proqramlaşdırma, veb-saytların hazırlanması, səsin mətnə çevrilməsi, mətnin tanınması və əlyazmaların müəyyənləşdirilməsi kimi sahələrdə texnologiyadan istifadə diqqət mərkəzindədir və bu istiqamətin inkişafı ilə bağlı proqramlar hazırlanır.
Mərkəzin fəaliyyəti yalnız İranla məhdudlaşmır və İraq, Hindistan yarımqitəsi və digər ölkələrin sənəd mərkəzləri ilə əlaqələr yaradılıb. Hindistan yarımqitəsinin sənədləri üzrə mütəxəssislərlə əməkdaşlıq və müqəddəs ziyarətgahların sənəd mərkəzləri, o cümlədən Nəcəf şəhərinin sənədlər mərkəzi ilə əlaqələr təcrübə mübadiləsi və elmi hövzələrin sənəd mərkəzləri arasında şəbəkənin yaradılması məqsədilə davam etdirilir. Həmçinin tələbələr üçün sənədlərin və mənbələrin müəyyənləşdirilməsi və sistemləşdirilməsi ilə bağlı bir neçə təlim kursu keçirilib.
Ümumi təsəvvürün əksinə olaraq, mərkəzdə saxlanılan sənədlər yalnız siyasi xarakter daşımır və onların mühüm bir hissəsi ruhaniliyin sosial tarixi və alimlərin xalqla əlaqələrinə aiddir. Alimlərin ictimaiyyət üçün həyata keçirdikləri fəaliyyətlərə dair nikah sənədləri, vəqfnamələr, barışıq və razılaşma sənədləri, eləcə də ümumi istifadəyə xidmət edən layihələrlə bağlı sənədlər ruhaniliyin cəmiyyətdəki sosial rolunu əks etdirir. Mərhum Ayətullah Şeyx Əbülqasım Kəbir Qumiyə aid təxminən min vərəq sənəddən ibarət toplu, onun xalqla əlaqə və qarşılıqlı münasibətlərini əks etdirən bu irs buna nümunədir. Mərkəzin fikrincə, əsas məqsəd yalnız sənədləri qorumaq deyil, onları biliyə, sistemli tədqiqatlara, dissertasiyalara, kitablara və sənədli əsərlərə çevirməkdir.
Son illərdə elmi hövzələrdə fəaliyyət göstərən qadınlara aid sənədlərə də xüsusi diqqət yetirilib. Camiətüz-Zəhra və qadınların dini təhsil aldığı digər hövzə mərkəzləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində onların sənədlərinin müəyyənləşdirilməsi, sistemləşdirilməsi və rəqəmsallaşdırılması prosesinə başlanılıb. Bununla da hövzələrdə fəaliyyət göstərmiş qadınların və müctəhidələrin rolunun daha yaxşı müəyyənləşdirilməsi və təqdim olunması qarşıya məqsəd qoyulub.
Mərkəz həmçinin sənədlərin yeni dil və formatlarda təqdim edilməsi məqsədilə müasir metaməlumat standartlarına əsaslanan peşəkar arxiv proqram təminatı hazırlayıb. Bu proqram gələcəkdə mərkəzlə elmi və tədqiqat ictimaiyyəti arasında əlaqələndirici vasitəyə çevrilə bilər. Bununla yanaşı, sənədlərin podkast, hekayə, roman, vizual əsərlər və digər mədəni məhsullara çevrilməsi məqsədilə sənətçilər, yazıçılar, şairlər və mədəni məzmun istehsal edən qruplarla əməkdaşlıq həyata keçirilir.
Sənədlərin autentikliyinin müəyyənləşdirilməsi də mərkəzin fəaliyyətinin mühüm mərhələlərindən biridir. Şübhə doğuran sənədlər mütəxəssislər tərəfindən araşdırılır, hətta sənədlərin satın alınması zamanı onların autentikliyi bir neçə ekspert tərəfindən təsdiqlənir. Həmçinin Ayətullah Ərafinin dəstəyi ilə Ruhanilər mərkəzinin yaradılmasına başlanılıb. O, səfərləri və rəsmi proqramları ilə əlaqədar əldə etdiyi qiymətli əşyaların, əsərlərin və hədiyyələrin bir hissəsini mərkəzə bağışlayıb. Bununla belə, mərkəzin tam şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün uyğun strukturun yaradılması və davamlı maliyyə dəstəyinin təmin olunması tələb olunur.
Qarşıdakı beşillik proqramda elmi hövzələrin təşkilat sənədləri xüsusi yer tutur. Bəyanatlar, bildirişlər, hesabatlar, qərarlar, iclas protokolları və Elmi Hövzələrin idarəetmə mərkəzi ilə ona bağlı qurumların digər məhsulları hövzənin müasir tarixinin öyrənilməsi baxımından qiymətli mənbələr hesab olunur. Mərkəz sənədlər üzrə şuraların yaradılması və bu layihənin idarəetmə mərkəzində və əyalətlərdə həyata keçirilməsi yolu ilə hövzənin təşkilat sənədlərinin həm fiziki, həm də rəqəmsal arxivinin sistemləşdirilməsini nəzərdə tutur.
Bu məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün təşkilat strukturun tamamlanması, ixtisaslı insan resurslarının təmin edilməsi, davamlı maliyyə mənbələrinin yaradılması, eləcə də fiziki və rəqəmsal infrastrukturun inkişaf etdirilməsi zəruridir. Həmçinin vahid sənəd şəbəkəsinin yaradılması üçün müavinliklərin, əyalət idarəetmələrinin, mərkəzi qurumların və digər hövzə strukturlarının əməkdaşlığı vacibdir. Mərkəz milli səviyyədə də ölkənin mühüm kitabxanaları və sənəd mərkəzləri ilə əlaqələr saxlayır və əyani və virtual xidmətlərini genişləndirməyə çalışır.
Gələcəkdə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan mühüm proqramlardan biri də şəhərlərdəki elmi hövzələrə aid sənədlərin müəyyənləşdirilməsi və sistemləşdirilməsidir. Müxtəlif şəhərlərdə fəaliyyət göstərən bir çox mədrəsə və elmi ailələrdə, saxlanma şəraitinin əlverişsiz olması səbəbindən məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşən sənədlər mövcuddur. Mərkəz qarşıdakı beş il ərzində əyalətlərdəki rəhbər və məsul şəxslərin bu sənədlərin elmi və tarixi dəyərinə dair həssaslığını artırmağa, eləcə də bu səpələnmiş irsin toplanması, rəqəmsallaşdırılması və qorunması üçün şərait yaratmağa çalışacaq.
Ümumilikdə, Elmi Hövzə və Ruhanilər Mərkəzinin yeni fəaliyyət istiqaməti yalnız sənədlərin qorunması və saxlanılması ilə məhdudlaşmır. Əsas məqsəd “sənədlərin qorunmasından” “hövzənin tarixi yaddaşının və sənədləşdirilmiş kapitalının idarə edilməsinə” doğru hərəkət etməkdir. Yekun hədəf mərkəzin elmi hövzələrin və ruhaniliyin sənədləşdirilmiş irsi üzrə milli istinad mərkəzinə, eləcə də hövzənin kimliyinin, tarixinin, elmi, mədəni və sosial fəaliyyətlərinin sənədlər əsasında təqdim edildiyi bir mərkəzə çevrilməsidir. Beləliklə, sənədlər sadəcə arxiv materialı olmaqdan çıxaraq hövzənin tarixinin öyrənilməsi, elmi biliklərin yaradılması və tədqiqatlar üçün canlı mənbəyə çevriləcək.
Rəyiniz