Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, bu gün bəşəriyyət dərin və mürəkkəb problemlərlə üz-üzədir. Bu problemlərin bir çoxunun kökündə insanın fitri və ayrılmaz ləyaqətinə etinasızlıq dayanır. Müasir cəmiyyətlərdə bu dəyər çox vaxt maddi maraqların və hakimiyyət hərisliyinin qurbanına çevrilir.
Belə bir şəraitdə məsum İmamların (ə) insanı kamilləşdirən təlimlərinin, xüsusilə də İmam Rzanın (ə) həyat yolu və kəlamlarının yenidən nəzərdən keçirilməsi bu böhranlardan çıxış üçün yol göstərə bilər.
Səkkizinci İmam öz tövhid əsaslı baxışı ilə insan ləyaqətini varlığın mahiyyətindən irəli gələn bir həqiqət kimi qəbul edir. Bu ləyaqət gündəlik həyatın bütün sahələrində, o cümlədən iqtisadiyyat və məişətdən tutmuş ibadətlərə və ictimai münasibətlərə qədər – özünü göstərir.
Höccətül-islam Əli Xəlilpurla söhbətimizdə İmam Rzanın (ə) rəvayətlərinə əsaslanaraq, bu sivilizasiya quruculuğu baxışının müxtəlif istiqamətlərini araşdırmağa çalışacağıq.
Nə üçün bu gün insan ləyaqəti məsələsinə İmam Rzanın (ə) baxışından yanaşmaq zəruridir?
İnsan ləyaqəti insan varlığının mahiyyəti və dəyəri, onun ən mühüm fitri irsi və fundamental haqqıdır. Təəssüf ki, müasir dövrdə bir çox insan cəmiyyətlərinin bu prinsipi nəzərə almaması səbəbindən müxtəlif zülmlər, istismar, yoxsulluq və ayrı-seçkiliklə üzləşdiyini görürük. Bu nizamsızlıqların kökündə insanı yalnız maddi və iqtisadi varlıq kimi qəbul edən, onun mənəvi ölçüsünü və ilahi ləyaqətini görməzdən gələn bir düşüncə dayanır. Psixoloji və sosioloji araşdırmalar göstərir ki, fərdi və ictimai narahatlıqların, daxili iztirabların bir çoxu insanın öz həqiqi mahiyyətini və yüksək məqamını unutmasından qaynaqlanır.
Bu baxımdan, sivilizasiya quruculuğu gücünə malik dini təlimlər əsasında ləyaqət anlayışının aydın və sistemli şəkildə izah edilməsi danılmaz zərurətdir. Bu istiqamətdə İmam Rzanın (ə) təlimləri hərtərəfli bir çərçivə təqdim edir. Bu çərçivədə ləyaqət maddi və ya etnik üstünlük deyil, bütün Adəm övladlarına bəxş edilmiş ilahi bir nemət kimi təqdim olunur.
İmam Rza (ə) insanın ləyaqətini onun ilahi xilafəti ilə əlaqələndirir. Çünki insan «Allahın xəlifəsidir» və kərəm sahibi olan xəlifə də kərəm sahibi olacaq. Bu baxışa əsasən, hər bir insanın ləyaqətini qorumaq həm fərdi vəzifə, həm də ümumi məsuliyyətdir və dini, eləcə də irqi sərhədləri aşır.
İmam Rzanın (ə) düşüncəsində ləyaqətin ontoloji əsası nədir və bu anlayış «ilahi xilafət»lə necə əlaqələnir?
İmam Rzanın (ə) düşüncə sistemində ləyaqət şərti və ya insanlar tərəfindən müəyyənləşdirilmiş bir anlayış deyil, tövhid inancında kökləri olan varlıq həqiqətidir. Daha dəqiq desək, ləyaqət insanı sadəcə yaradılmış varlıq olmaq mərtəbəsindən yüksəldərək ona «Allahın xəlifəsi» olmaq məqamını bəxş edən bir nemətdir. Bu fitri ləyaqət insanın özündən qaynaqlanmır, əksinə, Allah tərəfindən ona verilmiş ilahi bəxşiş və əmanətdir.
İnsanın varlığı «bil-qeyr» – yəni başqa bir varlığa bağlı olduğu kimi, onun ləyaqəti də qeyri bir varlığa yəni, Allahdan qaynaqlanır. Bu ləyaqətin mənbəyi insanın Allah tərəfindən xəlifə və canişin təyin edilməsinə əsaslanır. Çünki Allah zatən kərəm sahibidir və «kəramət dərsi» verir. Kərəm sahibi olan xəlifə də kərəm sahibi olacaq.
İmam Rza (ə) bu məsələnin daha aydın başa düşülməsi üçün Peyğəmbərdən (s) belə nəql edir:
> «الایمان قول مقبول و عمل معمول و عرفان بالعقول»
(Biharul-ənvar, cild 66, səh. 67-68)
Yəni: İman qəbul edilmiş söz, həyata keçirilmiş əməl və ağıllar vasitəsilə əldə edilən mərifətdir.
Bu rəvayət göstərir ki, həqiqi iman düşünmədən və kor-koranə təqliddən ibarət deyil və daim ağıl, dərk və dərin idrakla müşayiət olunur. Əslində, insan yalnız Allahın xəlifəsi rolunu düzgün şəkildə yerinə yetirdiyi zaman öz ağlı vasitəsilə Allahın iradəsini və kəlamını dərk edə, ona inanaraq həmin inanca uyğun əməl edə bilər. İnsana ləyaqətdən pay verən və onu «Əkrəm olan Allahın» kəramət dərsi məktəbinə daxil edən məhz bu canişinlik vəzifəsinə əməl etməkdir.
Bununla yanaşı, ləyaqətin müxtəlif dərəcələri vardır. Onun ən yüksək mərtəbəsi peyğəmbərlərə və məsumlara məxsusdur. Sonrakı mərtəbələr isə həqiqi möminlərə aiddir. Lakin ləyaqətin əsası ümumbəşəri və hamını əhatə edən bir həqiqətdir.
İmam Rzanın (ə) baxışına görə zahiri ayrı-seçkiliklər və üstünlüklər insan ləyaqəti qarşısında necə öz əhəmiyyətini itirir və bu ləyaqətin ümumbəşəriliyi necə sübuta yetirilir?
İmam Rzanın (ə) ən mühüm və diqqətçəkən təlimlərindən biri irqi, etnik, qəbiləvi və sinfi üstünlük iddialarının hər cürünü rədd etməkdir. O həzrət bütün insanların eyni ata və anadan yaradıldığını, onların Rəbbinin isə vahid olduğunu vurğulayaraq, bütün zahiri üstünlükləri etibarsız hesab edir. Ləyaqətin meyarı yalnız saleh əməl və ilahi təqvadır və heç bir nəsil-nəcabət, hətta Peyğəmbər (s) ilə qohumluq belə, bunu əvəz edə bilməz.
Bu barədə İmam Rzadan (ə) belə nəql olunub:
> «رأس العقل بعد الإیمان بالله التودد إلی الناس، و اصطناع الخیر إلی کل بَر و فاجر»
(Tuhəful-uqul, səh. 326)
Yəni: «Allahı tanıyıb ona iman gətirdikdən sonra ağlın zirvəsi insanlarla mehriban və dostcasına davranmaq, həm yaxşı, həm də günahkar olan hər bir insana yaxşılıq etməkdir.»
Bu söz açıq şəkildə göstərir ki, bütün insanlarla onların etiqadına və davranışına baxmadan insani münasibət qurmaq həm əqli, həm də dini prinsipdir. İstər düzgün və məsuliyyətli insanlar olsunlar, istərsə də normalardan kənara çıxan və günah edən şəxslər – onlarla belə ləyaqətlə davranmaq lazımdır. Çünki bu cür xeyirxah davranış onların doğru yola yönəlməsinə və maariflənməsinə səbəb ola bilər.
«Adi həyat» İmam Rzanın düşüncə sistemində necə izah olunur və insan ləyaqətini iqtisadiyyat və məişət sahəsində necə möhkəmləndirir?
Məişət, qazanc, qida, geyim və gündəlik həyatın bütün münasibətlərinin yalnız mənfəət əldə etmək və ya instinktləri təmin etmək meydanı olmadığına, əksinə, ilahi vəzifələrin yerinə yetirilməsi və insanın «Allahın xəlifəsi» kimi ləyaqətinin qorunması üçün bir fürsət olduğuna inanmaq lazımdır. İmam Rza (ə) dərin baxışla iqtisadiyyat və məişəti müqəddəs məsələlərdən hesab edir və bu sahədə əxlaqi və tövhidi prinsiplərə hər cür etinasızlığın insan ləyaqətinə xələl gətirdiyini vurğulayır.
İmam Rzanın (ə) iqtisadi baxışlarının əsasını Allahın həqiqi mülkiyyət sahibi olması təşkil edir. İmam Rza (ə) bu barədə buyurur:
«إِذَا کَانَ (الله تعالی) الْمَالِکَ لِلنُّفُوسِ وَ الْأَمْوَالِ وَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ، الْمَلِکَ الْحَقِیقِیَّ وَ کَانَ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ عَوَارِیَّ»
«Allah-Taala canların, malların və digər bütün şeylərin həqiqi sahibi olduğu halda, insanların əlində olanlar onlara verilmiş əmanətlərdir.» (Müstədrəkül-vəsail, c. 1, s. 552)
Bu inanc tamahkarlığın, mal toplamaq və saxlamağın, israfın və sərvətə həddindən artıq bağlılığın kökünü kəsir, insanı əmanətdar və məhrumların hüquqları qarşısında məsuliyyət daşıyan bir varlıq kimi yetişdirir. Düzgün tövhid anlayışı insanı maddi nemətlərə pərəstiş etməkdən uzaqlaşdırır və onu öz maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirməyə hazırlayır.
İmam Rzanın (ə) diqqət yetirdiyi digər məsələ isə yoxsulluqdur. İmam Rza (ə) yoxsulluğu yalnız iqtisadi problem deyil, həm də sivilizasiya üçün təhlükə və insan şəxsiyyətinin alçalmasına səbəb olan amil kimi təqdim edir. O həzrət buyurur:
«المسکنة مفتاح البؤس»
«Yoxsulluq bədbəxtliyin açarıdır.» (Biharül-ənvar, c. 72, s. 47; həmçinin c. 78, s. 353)
Bu ifadə göstərir ki, yoxsulluq insanın ləyaqətinə xələl gətirir və onu alçaldılmış vəziyyətə sala bilər. Buna görə də yoxsulluğun aradan qaldırılması və insanların ləyaqətli yaşayışının təmin edilməsi dini və ictimai vəzifədir. Bununla yanaşı, İmam (ə) vurğulayır ki, insanın ləyaqəti heç vaxt maddi ehtiyaclarla mübadilə edilə bilməz.
İmam Rzanın (ə) baxışında «ölçülü davranmaq» və sərvətlərin israf edilməsindən çəkinmək imanın kamilləşməsində və insan ləyaqətinin qorunmasında hansı yerə malikdir?
İmam Rza (ə) məişətdə ölçülü davranmağı imanın həqiqətinin kamilləşməsi üçün üç əsas xüsusiyyətdən biri hesab edir. O həzrət buyurur:
«لَا یَسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَکُونَ فِیهِ خِصَالٌ ثَلَاثٌ: التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ، وَ حُسْنُ التَّقْدِیرِ فِی الْمَعِیشَةِ، وَ الصَّبْرُ عَلَی الرَّزَایَا»
«Bəndə üç xüsusiyyətə sahib olmayınca imanın həqiqətini kamilləşdirə bilməz: Dində dərin anlayış, yaşayışda ölçülü və hesablı davranmaq, müsibətlər qarşısında səbirli olmaq.» (Tühəfül-üqul, s. 329)
«Hüsnü-təqdir», yəni yaşayışda düzgün ölçü götürmək, xərcləri gəlirlərlə uyğunlaşdırmaq, həddindən artıq xərcləməkdən və israfdan çəkinmək, kiçik bir əşyanın alınmasından tutmuş böyük bir zavodun tikintisinə qədər bütün xərclər və investisiyalar məsələsində ağıllı və düzgün yanaşma sərgiləmək deməkdir.
Bunun əksinə olaraq, mal-dövlətin tələf edilməsi İmam Rzanın (ə) nəzərində Allahın nifrət etdiyi əməllərdəndir. O həzrət buyurur:
«إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ... إِضَاعَةَ الْمَالِ»
«Həqiqətən, Allah mal-dövlətin tələf edilməsinə nifrət edir.» (Tühəfül-üqul, s. 326)
Sərvətlərin və imkanların israf edilməsi yalnız fərd üçün zərərli deyil, həm də gələcək nəsillərin resurslarını təhlükə altına salır və cəmiyyəti zəiflik və bacarıqsızlıq istiqamətinə sürükləyir.
Bundan əlavə, İmam (ə) bütün maddi imkanlardan tam şəkildə istifadə etməyə və istifadəyə yararlı əşyaların tullantıya çevrilməsinin qarşısını almağa xüsusi diqqət yetirir. O həzrət xurma çəyirdəyi və faydalı olan digər şeylərdən istifadə edilməsini tövsiyə edir. Həmçinin iqtisadi fəsada səbəb olan dövriyyədəki pulun parçalanması və yararsız hala salınması qadağan edilmişdir. (Müsnədi-İmam Rza, c. 2, s. 314)
İslam cəmiyyətində qardaşlıq və bərabərlik münasibəti İmam Rzanın (ə) baxışında ictimai ləyaqəti necə təmin edir?
İmam Rzanın (ə) nəzərində İslam cəmiyyətində insan ləyaqəti «üxuvvət», yəni qardaşlıq prinsipi ilə sıx bağlıdır. Bu qardaşlıq yalnız mənəvi və emosional anlayış deyil, həm də iqtisadi və ictimai sahədə ağır məsuliyyət və vəzifədir. İmam Rza (ə) bu barədə buyurur:
«إِعْلَمْ... أَنَّ حَقَّ الْإِخْوَانِ وَاجِبٌ فَرْضٌ... وَ إِنْ تُبْذِلُوا لَهُمُ الْأَمْوَالَ وَ النُّفُوسَ وَ تُوَاسَاتُهُمْ وَ مُسَاوَاتُهُمْ فِی کُلِّ مَا یَجُوزُ فِیهِ الْمُسَاوَاةُ وَ الْمُوَاسَاةُ»
«Bil ki, qardaşların haqqı vacib və fərzdir... Onlar üçün malınızı və canınızı sərf etməli, bərabərlik və həmrəylik göstərilməsinin mümkün olduğu bütün məsələlərdə onlarla bərabər davranmalısınız.» (Biharül-ənvar, c. 74, s. 226)
Bu rəvayət maliyyə baxımından qardaşlara dəstək olmağı və onların yolunda fədakarlıq göstərməyi bir məsuliyyət kimi təqdim edir. İmam Sadiq (ə) də möminləri bir bədənin üzvlərinə bənzədir. Əgər həmin bədənin bir üzvü ağrı çəkərsə, digər üzvlər də bu ağrını hiss etməli və onun köməyinə çatmalıdır.
Deməli, bu baxışa əsasən, İslam cəmiyyəti vahid bir bədən kimidir. Bu cəmiyyətdə bərabərlik və həmrəylik ayrı-seçkiliyin və məhrumiyyətin yaranmasının qarşısını alır, bütün insanların ləyaqətini qoruyur.
Sonda, İmam Rzanın (ə) həyat və davranış məktəbinin əsas dərsini bir cümlə ilə ifadə etmək istəsək, bu nədir?
Əsas dərs budur ki, insan ləyaqəti mücərrəd və yalnız gözəl səslənən bir ideal deyil. O, gündəlik həyatın içində – necə qidalanmağımızda, necə geyinməyimizdə, necə işləməyimizdə, alıb-satmaq münasibətlərimizdə və ibadətimizdə öz mənasını və real ifadəsini tapır.
İmam Rza (ə) ilahiyyatla məişəti bir-biri ilə əlaqələndirməklə göstərdi ki, əxlaqdan uzaq iqtisadiyyat, ictimai məsuliyyətdən uzaq ibadət və düşüncə ilə müşayiət olunmayan iman insan ləyaqətini qoruya bilməz.
Adi həyatın müqəddəsliyi o deməkdir ki, iqtisadi sahədə atdığımız hər kiçik addım, qonşumuzla hər bir davranışımız, susuz insana çatdırdığımız hər qurtum su və başqalarının aclığını dərk etmək üçün tutduğumuz hər oruc ilahi ləyaqətin gerçəkləşdiyi məqamlardır.
Bu hərtərəfli və əməli baxış insanın inkişafın vasitəsi deyil, məqsədi və mərkəzi olduğu sivilizasiyanın əsasını təşkil edir. Belə bir cəmiyyətdə heç bir yoxsulluq, ayrı-seçkilik və hegemonluq insanın «Allahın xəlifəsi» kimi mövqeyinə xələl gətirə bilməz.
Bu təlimlərə əsaslanaraq elə bir cəmiyyət qurmaq mümkündür ki, orada hər bir insanın, istər müsəlman, istər qeyri-müsəlman, istər varlı, istər yoxsul, istər ağdərili, istər qaradərili olsun – ləyaqəti fundamental prinsip kimi qorunsun.
Xəbərin sonu
Rəyiniz