Hövzə Xəbər Agentliyinin Məşhəd şəhəri üzrə müxbirinin verdiyi məlumata görə, Ayətullah Sübhani bu gün Müzəffər Cəfər Elmi hövzəsində keçirilən “Darul-elm” yay elmi tədris kursları tələbələri üçün dördüncü elmi ibadət proqramının açılış mərasimində çıxış edərək, İmam Rzanın (ə) müqəddəs hərəminin mənəvi ab-havasında iştirak etmək fürsətinə toxunub və deyib: Uca Allahın gizli lütfləri vardır. İlahi gizli lütflərdən biri də budur ki, bu il də bizə İmam Əli ibn Musa Rzanın (ə) hüzurunda olmaq, dostlarla elmi müzakirələr aparmaq fürsəti nəsib edib. Biz bu nemətə görə şükür edirik.
O, “Nəhl” surəsinin 122-ci ayəsini xatırladaraq deyib:
> «وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُوا کَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»
“İman gətirənlərin hamısının (döyüşə) çıxması vacib deyil. Nə üçün onların hər dəstəsindən bir qrup (dində) dərin bilik əldə etmək üçün səfər etməsin və öz qövmlərinin yanına qayıtdıqda onları xəbərdar etməsin? Bəlkə onlar (Allahın əzabından) çəkinsinlər.”
Ayətullah Sübhani əlavə edib: Fiqh üsulu elmi formalaşdırıldığı vaxtdan alimlər bu ayə ilə vahid xəbərin höccət olması məsələsinə dəlil gətiriblər.
O bildirib: Rəsail və Kifayə kitablarını oxuyan alimlər ayəni belə mənalandırırlar ki, onun xitabı Peyğəmbərə (s) və Peyğəmbərin (s) səhabələrinə yönəlib və ayənin aid olduğu məqam da Peyğəmbərin (s) səhabələridir. Digər tərəfdən, ayə cihad haqqında olduğu üçün belə bir sual yaranır ki, cihad haqqında olan bir ayədən vahid xəbərin höccət olması məsələsinə necə dəlil gətirmək olar?
O, sözlərinə belə davam edərək bildirib: Alimlərin əsas iradı budur ki, onlar ayənin mətn kontekstini nəzərə alıblar. Ayə cihad ayələrinin kontekstində yerləşir və əgər onu məhz bu çərçivədə qəbul etsək, vahid xəbərin höccət olması məsələsində və ya Elmi hövzələrə münasibətdə bu ayədən istifadə edə bilmərik.
Bu təqlid mərcəsi vurğulayıb: Mən bir rəvayətə əsasən, bu ayəni cihada aid hesab etmirəm və ümumiyyətlə, ayənin kontekstini nəzərə almıram. Ola bilsin ki, bu ayə iki dəfə nazil olub: Bir dəfə cihad ayələrinin kontekstində, ikinci dəfə isə müstəqil şəkildə. Necə ki, bəzi ayələr də müstəqil şəkildə iki dəfə nazil olub.
Ayətullah Cəfər Sübhani qeyd edib ki, bu ayə yalnız Peyğəmbərin (s) səhabələrinə aid deyil və deyib: Bu ayə bütün dövrlərdə yaşayan ümumi müsəlmanlara aiddir. Yəni dünyanın müxtəlif yerlərində səpələnmiş bütün müsəlmanlar gəlib dərs oxuya bilməzlər. Bir mərkəz olmalıdır və müsəlmanlar arasından bir qrup bu mərkəzə gəlib təhsil almalı, sonra öz bölgələrinə qayıdaraq öyrəndiklərini yaymalıdır.
Ayətullah Cəfər Sübhani bu ayənin ictimai və elmi məsələyə işarə etdiyini bildirərək deyib: Bütün insanlar tələbə və elm tələbəsi ola bilməz. İnsanların bir hissəsi elmi mərkəzə gəlməli, təhsil almalı, sonra geri qayıdaraq təlim verməlidir. Əslində, bizim bu toplantımız da həmin ayənin nümunəsidir.
O, sözlərinə davam edərək deyib: Əgər İranı nəzərə alsaq, Yəzd şəhərinin qərbindən tutmuş Sistan və Bəlucistana qədər bütün bölgələrin alimə ehtiyacı var. Lakin hamı gəlib burada təhsil ala bilməz. Mərkəzi bir vilayətdə elmi mərkəz olmalıdır ki, insanlar ora gəlib təhsil alsınlar, sonra öz bölgələrinə qayıdaraq təlim versinlər.
Ayətullah Cəfər Sübhani vurğulayıb: Əgər ayəni bu şəkildə mənalandırsaq, artıq onunla bağlı problem yaranmır. Alimlərin bu ayə ilə bağlı çətinliyi var; onlar əvəzlikləri vahid bir istinad yerinə qaytara bilmirlər və müxtəlif problemlərlə qarşılaşırlar. Çünki ayəni cihadla əlaqələndirir və Peyğəmbərin (s) səhabələrinə aid edirlər. Biz isə deyirik ki, Peyğəmbərin (s) səhabələri də bu ayənin nümunələrindən biridir. Ayə ümumi məna daşıyır və bütün dövrlərə aiddir. Bizim dövrümüz də eyni şəkildədir.
“Darul-elm” adlı yay elmi kursları “Nəfər ayəsi”nin nümunəsidir
Ayətullah Cəfər Sübhani Xorasan Elmi hövzəsinin rəhbərinə təşəkkür edərək deyib: Elmi hövzənin və Məşhəd məktəblərinin rəhbəri Höccətül-islam vəl-müslimin Xəyyatdan bu yay kurslarını təşkil etdiyinə görə səmimi təşəkkürümü bildirirəm.
O əlavə edib: İnnovasiya özü mühüm məsələdir. İnsanların çoxlu fikirləri var, lakin əksər hallarda bunlar təkrarlanan fikirlərdir və innovativ yanaşmalar azdır. Bu isə bir yenilikdir və ayəni həyata keçirir.
İmamət dinin sükanı, müsəlmanların nizamı və möminlərin izzətidir
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani həzrət Əli ibn Musa ər-Rzanın (ə) belə buyurduğu hədisə işarə edərək vurğulayıb:
> «إِنَّ الْإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ صَلَاحُ الدُّنْیَا وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِینَ، إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلَامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی»
“İmamət dinin sükanı, müsəlmanların nizamı, dünyanın və axirətin islahı, möminlərin izzətidir. Həqiqətən, imamət inkişaf edən İslamın əsası və ucalan budağıdır.”
O, bildirib ki, bu hədisdə imamət olduqca geniş və yüksək məna daşıyır: İmamət dinin sükanı, müsəlmanların nizamı, dünyanın və axirətin islahı və möminlərin izzətidir. İmamət inkişaf edən İslamın əsası və ucalan budağıdır. Biz nəzərdən keçirməliyik ki, hansı imamət bu hədisin nümunəsi ola bilər.
Möhtərəm alim Əhli-sünnənin imamətlə bağlı baxışına toxunaraq bildirib: İmamət məsələsində iki nəzəriyyə mövcuddur, biri Əhli-sünnənin, digəri isə şiənin nəzəriyyəsidir. Əhli-sünnə imaməti İslamın əsaslarından hesab etmir və onu dinin ikinci dərəcəli məsələlərindən, yəni fəri məsələlərdən sayır. Onların kəlam kitablarını mütaliə etsəniz, imamətin fəri məsələlərdən olduğunu söylədiklərini görərsiniz.
O, sözlərinə davam edərək deyib: Nə üçün imaməti fəri məsələ hesab edirlər? Çünki şəri cəzaların icrası, yaxşı işlərə dəvət etmək, pis əməllərdən çəkindirmək vacibdir və bu işlər imamsız və hakim olmadan həyata keçirilə bilməz. Vacib işin müqəddiməsi də vacib olduğuna görə, bir müqəddimə müəyyən edir, imam təyin edir və işlərin idarəsini onun ixtiyarına veririk ki, o, yaxşı işlərə dəvət etsin və təhlükəsizliyi də təmin etsin.
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani vurğulayıb: Buna görə də onların baxışına əsasən, imamət bəşəri-siyasi bir vəzifədir. İnsanların bir yerə toplaşaraq hakim seçməsi, vali seçməsi kimi müsəlmanlar da bir yerə toplaşır, bir nəfəri seçir və işləri onun ixtiyarına verirlər. Onların nəzərində imamət də bəşəri bir iş və insanların seçimi ilə formalaşan bir vəzifədir.
O əlavə etdi: Buna görə də onların “əgər həmin imam zalım olarsa, yenə də ona itaət etmək lazımdır, fasiq olarsa, yenə ona itaət edilməlidir” demələri təəccüblü deyil. Çünki onların baxışına görə, bu imam bəzən seçim yolu ilə, bəzən də zor və güc yolu ilə hakimiyyətə gəlir və deyirlər ki, əgər o, zor və güc yolu ilə hakimiyyəti ələ keçirsə belə, yenə imam ola bilər.
Möhtərəm alim bu barədə Əhli-sünnənin bəzi alimlərinin baxışlarına toxunaraq bildirib: Bütün bu məsələlər onların kəlam kitablarında mövcuddur. Onlar imaməti hökmlərin icrası və təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədi daşıyan bəşəri bir vəzifə kimi qəbul ediblər və belə bir şəxs fasiq olsa belə, ona itaət edilməli olduğunu deyirlər.
O əlavə edərək bildirib: Onların kitablarında belə ifadələr yer alır ki, imam fasiqliyi və zülmü, insanların mallarını qəsb etməsi, toxunulmazlıqları pozması, qüdrəti zəiflətməsi və şəri cəzaları tətil etməsi səbəbilə vəzifədən kənarlaşdırılmır və ona qarşı çıxmaq caiz deyil, əksinə, ona itaət etmək lazımdır. Təəccüblənməyin, çünki onların nəzərində həmin şəxs ya seçim yolu ilə hakimiyyətə gətirilib, ya da zor və güc yolu ilə insanlara hakim olub.
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani Əhli-sünnənin kəlam mənbələrindəki başqa bir ifadəyə işarə edərək deyib: Onlar hesab edirlər ki, imamın itaətindən əl çəkmək olmaz. Çünki dörd xəlifədən sonra hakimlər fasiq oldular və insanlar onlara itaət etdilər. Əslində isə onlar insanların itaət etməsini bu məsələnin caizliyinə dəlil kimi göstərirlər.
O, daha sonra İmam Rzanın (ə) imamətin məqamı ilə bağlı hədisinə işarə edərək bildirib: İndi siz bu məsələni həzrət İmam Rzanın (ə) sözləri ilə müqayisə edin. Hədisdə belə buyurulur:
> «إِنَّ الْإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ صَلَاحُ الدُّنْیَا وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِینَ، إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلَامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی»
«Həqiqətən, imamət dinin sükanı, müsəlmanların nizamı, dünyanın və axirətin islahı və möminlərin izzətidir. Həqiqətən, imamət inkişaf edən İslamın əsası və ucalan budağıdır.»
O, sözlərinə davam edərək deyib: Dinin sükanı o deməkdir ki, bütün din onun ixtiyarındadır. O, müsəlmanların nizamı, dünyanın və axirətin islahı, möminlərin izzətidir. Belə olan halda imamət necə fəri məsələlərdən və İslamın ikinci dərəcəli məsələlərindən hesab edilə bilər?
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani şiənin imamətlə bağlı baxışının fərqli olduğunu bildirərək deyib: Bizim baxışımız budur ki, imam “الْإِمَامُ وَاحِدُ الْوَقْتِ، حُجَّةُ اللَّهِ” — “zamanın yeganə imamı və Allahın höccətidir”. İmamı insanlar deyil, Allah müəyyən edir. Allah-Təala imamı birbaşa öz Peyğəmbəri (s) vasitəsilə insanlara tanıtdırır.
O əlavə edib: Peyğəmbər və imam bir-birindən ayrılmazdır və biri digərindən kənarda qala bilməz. Peyğəmbərin (s) bütün vəzifələri imamın (ə) üzərinə düşür, yalnız bir məsələ istisnadır. Əgər desəniz ki, yalnız biri istisnadır, o da budur: Şəriət hökmlərinin gətirilməsi mənasında vəhy imama nazil olmur və imamətdə şəriət hökmü qoyulması yoxdur. Peyğəmbərin (s) yerinə yetirdiyi digər bütün vəzifələri imam da yerinə yetirməlidir.
Möhtərəm alim imamın xüsusi şərtlərə malik olmalı olduğunu bildirərək deyib: Məgər bir insanı seçib işlərin idarəsini onun ixtiyarına verməliyik, yoxsa kimsə zor və güc yolu ilə xalqın üzərində hakimiyyət qurub ‘mən imamam’ deməlidir? İmam belə xüsusiyyətlərə malik olmalıdır. İnsan ilahi tərbiyə altında yetişməlidir. Necə ki, Peyğəmbər ilahi tərbiyə altında idi, bu şəxs də ilahi tərbiyə almalı və Peyğəmbərin yerinə yetirdiyi vəzifələri həyata keçirə biləcək məqama çatmalıdır.
O, Peyğəmbərin (s) vəzifələrinə toxunaraq deyib: Peyğəmbərin (s) dörd vəzifəsini qeyd edəcəyəm. Peyğəmbərin (s) vəhy almaqdan əlavə, başqa vəzifələri də var idi.
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani Məhəmməd Peyğəmbərin (s) ilk vəzifəsinin Qurani-Kərimi təfsir etmək olduğunu bildirərək deyib: Peyğəmbərin (s) gördüyü işlərdən biri Quranı təfsir etmək idi. O, yalnız Quranı oxumurdu, həm də onu təfsir edirdi. «إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ» — ‘Şübhəsiz ki, onu bəyan etmək bizə aiddir.’ (Qiyamət surəsi, 19-cu ayə) Peyğəmbərin (s) işi Quranı təfsir etmək idi və o, məsciddə ayələri insanlar üçün izah və təfsir edirdi. Bu vəzifə də imamın üzərinə düşür. Peyğəmbərin (s) Quranın məfhumlarına münasibətdə malik olduğu Əhli-beyt elmi və biliyi imamda da olmalıdır.
O, ikinci vəzifəni izah edərək deyib: Yeni yaranan məsələlərin hökmlərinin bəyan edilməsi. Söhbət əvvəllər mövcud olmayan məsələlərdən gedir. Yeni bir məsələ ortaya çıxanda insanlar onu Allah Rəsulunun (s) yanına aparır və hökmünü öyrənirdilər. Peyğəmbərdən (s) sonra da yeni hadisələr və məsələlər meydana çıxdı və bir çox hallarda yeni hökmlərə ehtiyac yarandı. Çünki yeni məsələlər ortaya çıxmışdı və imam onların hökmünü müəyyənləşdirmək məsuliyyətini daşıyırdı.
Möhtərəm alim davam edib: Birinci dərəcədə Quranın təfsiri, ikinci dərəcədə isə yeni yaranan məsələlərin hökmlərinin bəyan edilməsidir. Məsələn, irsdə ‘övldan payın artırılması’ və ‘əqrəbalara əlavə pay verilməsi’ məsələləri yeni yaranmış məsələlər idi. Belə məsələlər ortaya çıxırdı və Allah Rəsulu (s) onları həll edirdi. İmam da bu işi yerinə yetirməlidir.
O, üçüncü vəzifənin şübhələrə cavab vermək olduğunu bildirərək deyib: Allahın möhtərəm Rəsulu (s) insanlar qarşısında yaranan yeni şübhələrə cavab verirdi. İmam da yeni yaranan şübhələrə cavab verməlidir.
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani Peyğəmbər Əkrəmin (s) dövründə irəli sürülmüş şübhələrdən birinə toxunaraq deyib: Nəsranilər Peyğəmbər Əkrəmin (s) yanına gəlib dedilər ki, İsanın ilahiliyinə dəlil onun atasının olmamasıdır. Əgər o, insan olsaydı, atası olmalı idi. Həzrət cavab verdi:
«إِنَّ مَثَلَ عِیسَی عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ»
‘Həqiqətən, Allah yanında İsanın məsəli Adəmin məsəli kimidir. Allah onu torpaqdan yaratdı.’ (Ali-İmran, 59)
Əgər atasının olmaması ilahilik əlamətidirsə, onda bəşərin atası Adəm İsa peyğəmbərdən daha çox ilahı olmalıdır. Çünki onun nə atası, nə də anası var idi.
Möhtərəm alim əlavə edib: Yəhudilər və nəsranilər bu kimi məsələlərlə bağlı gəlib müxtəlif şübhələr irəli sürür və həzrət Peyğəmbər (s) də onlara cavab verirdi. Buna görə də imam da belə bir elmi və mənəvi səriştəyə malik olmalı, şübhələrə cavab verə bilməlidir.
Bu mərcəyi-təqlid dördüncü vəzifənin cəmiyyətdə yaranan əyriliklərin və azğınlıqların qarşısını almaq olduğunu bildirərək deyib: Bəzən bəzi səhabələr yol verdikləri yanlış əməllərlə cəmiyyətdə problemlər yaradırdılar və Qurani-Kərimdə də bununla bağlı çoxlu nümunələr mövcuddur. Abdullah ibn Übey Peyğəmbər Əkrəm (s) tərəfindən müəyyən bir əraziyə gedərək Qüreyşin gediş-gəlişini izləmək və nəzarətdə saxlamaqla vəzifələndirilmişdi. Lakin o, Peyğəmbərin göstərişinə əməl etmək əvəzinə bir qrup Qüreyşlini öldürüb geri qayıtdı. Bu hadisə haram aylarda baş vermişdi. Peyğəmbər Əkrəm (s) cəmiyyətdə meydana çıxan bu kimi çətinliklər və əyriliklərlə qarşılaşır və onlara münasibət bildirirdi.
O, davam edərək bildirib: Bədr döyüşündə də bir qrup şəxs döyüş başa çatdıqdan sonra əsirlər götürdü ki, onlardan pul alsın. Halbuki Peyğəmbər Əkrəm (s) buna icazə verməmişdi. Peyğəmbər Əkrəm (s) bu cür əyriliklərə də münasibət bildirir və onları islah edirdi.
Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhani vurğulayıb: Deməli, bizim imam hesab etməli olduğumuz şəxs Peyğəmbərin vəzifələrini də öz üzərinə götürməlidir: Quranın təfsiri, yeni yaranan məsələlərin hökmlərinin bəyan edilməsi, insanların şübhələrinə cavab verilməsi və cəmiyyətdəki əyriliklərin islah edilməsi.
Möhtərəm alim əlavə edib: Əgər bu vəzifələrə malikdirsə, şübhəsiz ki, imamdır. Beləliklə, qarşımızda iki baxış meydana çıxır. Birinci baxış imaməti bəşəri bir məqam və müəyyən dövrə aid siyasi vəzifə hesab edir. Yəni kim bu məqamı güc yolu ilə ələ keçirə və hökmləri icra edə bilirsə, artıq başqa şərtlərə ehtiyac yoxdur.
Bu mərcəyi-təqlid son olaraq qeyd edib: Digər baxış isə bundan ibarətdir ki, imamət ilahi bir məqamdır və imam ilahi tərbiyə altında yetişməlidir. Necə ki, Əmirəl-möminin (ə) uşaqlıq dövründən etibarən bir çox məsələləri Allahdan öyrənmiş və ilahi tərbiyə altında yetişmişdi ki, Peyğəmbər Əkrəmdən (s) sonra digər məqam və vəzifələri yerinə yetirə bilsin.
Rəyiniz