Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, minlərlə yeniyetmənin hansısa influenseri görmək üçün onun təşkil etdiyi kütləvi görüşə qatıldığı və həmin tədbirdən çəkilən videonun sosial şəbəkələrdə geniş şəkildə yayıldığı bir dövrdə analitiklər hələ də cəmiyyətdə “media savadlılığı” kimi mühüm bir məsələnin əhəmiyyətindən danışırlar.
Unutmamışıq ki, bir neçə il əvvəl Tehranda gənc bir müğənninin dəfn mərasimində on minlərlə insanın iştirakının da şahidi olmuşduq. Bu iştirak bir çox analitikləri, o cümlədən humanitar elmlər sahəsinin nümayəndələrini təəccübləndirmiş, həmin vaxt bu hadisənin səbəbləri ilə bağlı müxtəlif təhlillər aparılmış və müxtəlif formalarda kütləvi informasiya vasitələri və sosial şəbəkələrdə yayımlanmışdı.
Təcrübəli jurnalistlərdən birinin ifadəsi ilə desək, belə bir vəziyyətin qarşısında bu ölkənin mədəniyyəti və incəsənəti üçün onilliklər ərzində zəhmət çəkmiş çoxsaylı yazıçılar, professorlar, tanınmış sənət adamları və mütəfəkkirlər də az deyil. Lakin onların bir çoxu səssiz şəkildə və azsaylı insanların iştirakı ilə son mənzilə yola salınıb. Əsas sual isə budur: Görəsən, cəmiyyət həqiqətən də öz dəyərlərini dəyişibmi?
Şöhrət daha önəmlidir, yoxsa ixtisas və bacarıq?
Sosioloq və universitet professoru doktor Mustafa Abroşənin fikrincə, bu gün elə bir dövrdə yaşayırıq ki, şöhrət etibardan qat-qat daha sürətlə formalaşır və sosial şəbəkələr sutka ərzində ictimaiyyət üçün nüfuzlu simalar yetişdirən fabriklərə çevrilib.
O əlavə edib: Belə bir mühitdə artıq universitet diplomu, uzun illər ərzində toplanmış təcrübə və ya peşəkar mövqe təsir imkanına zəmanət vermir. Həlledici amil geniş auditoriyanın, xüsusilə də yeni nəslin diqqətini cəlb etmək bacarığıdır. Əslində, biz diqqət iqtisadiyyatı dövrünə daxil olmuşuq. Bu dövrdə kim daha çox insanın diqqətini özünə yönəldə bilirsə, elmi və ya peşəkar baxımdan mühüm və yüksək mövqeyə malik olmasa belə, daha böyük sosial güc əldə edir.
Müasir dövrdə yeni nəslin kimlik böhranı
Bu sosioloq çıxışının davamında mühüm bir məqama da toxunaraq deyib: Görünür, yeni nəsil əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox kimlik böhranı, tənhalıq, narahatlıq və görünmək ehtiyacı ilə üzləşir. Başqa sözlə, müasir yeniyetmə daha az natiq və ya müəllim axtarır, daha çox onu başa düşdüyünü hiss etdirən birinin ardınca gedir. Məsələn, influenserlər sadə dil, zarafat, həyəcan, gündəlik həyatın müxtəlif hadisələrinin təqdimatı və auditoriyanın mobil telefonunda daim görünməklə gənc və yeniyetmə izləyici ilə emosional münasibət yaradırlar.
O əlavə edib: Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, yeniyetmə üçün bu simalar sadəcə izlənilən və ya dəstəklənilən şəxslər deyil. Yeniyetmə özünü həmin şəxslərə aid hiss edir, sosial media siması isə özünü onun daxil olduğu virtual cəmiyyətin üzvü kimi görür. Burada o, görünür, fikir bildirir, reaksiyalar alır və nəhayət, öz düşüncəsinə görə müəyyən bir kimlik əldə edir.
Sosial şəbəkələrin alqoritmləri və medianın cəlbediciliyinin formalaşması
Mustafa Abroşən həmçinin vurğulayıb: Digər tərəfdən, sosial şəbəkələrin alqoritmləri də bu hissi insanın daxilində müəyyən mənada gücləndirir. Belə ki, insan nə qədər çox görünürsə, bir o qədər çox tövsiyə olunur və nə qədər çox tövsiyə olunursa, bir o qədər də populyar görünür. Beləliklə, populyarlıq mütləq şəkildə keyfiyyətdən deyil, təkrarlanma və görünürlükdən qidalanır.
Məhz bu dövri proses yeniyetmədə belə bir təsəvvür yaradır ki, əgər milyonlarla insan hansısa şəxsi izləyirsə, deməli, o, cəmiyyətin ən mühüm və ən etibarlı simasıdır. Belə şəraitdə ixtisas və peşəkarlıq asanlıqla medianın yaratdığı cəlbediciliyin kölgəsində qalır, məşhur olmaqla fikir sahibi olmaq arasındakı sərhəd isə tədricən aradan qalxır.
Şöhrət mədəniyyəti və yeni medianın rolu
Yazıçı və universitet müəllimi doktor Məhdi İslami də bildirib: Şöhrət mədəniyyəti sosial media mühitində insanların davranışlarını anlamaq üçün əsas anlayışlardan biridir. Çünki hazırda sosial media şöhrət mədəniyyətinin formalaşması üçün xüsusi imkanlara malikdir. Bu baxımdan, sosial şəbəkələr və yeni media platformaları, o cümlədən “Instagram”, vizual yönümlü olması, istifadəçilərlə məşhurlar arasında qarşılıqlı əlaqə imkanları yaratması səbəbindən əvvəlkindən daha çox diqqət çəkir.
O əlavə edib: Şöhrət mədəniyyəti elə bir mühitdir ki, burada tanınmış insanlar – kino və musiqi ulduzlarından tutmuş idman çempionlarına, “YouTube” istifadəçilərinə, influenserlərə və hətta məktəbdə məşhur olan bir şagirdə qədər – başqalarının diqqət mərkəzində dayanırlar. Onlar haqqında danışır, şəkillərinə baxırıq. Geyim tərzlərindən və həyat üslublarından nümunə götürür, bəzən isə onların şəxsi həyatına dair ən xırda xəbərlərin belə ardınca gedirik.
Mədəniyyət məsələləri üzrə yazıçı və tədqiqatçı davam edib: Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, bu məsələ yalnız bir ölkə ilə məhdudlaşmır, dünyanın hər yerində baş verir. Bu prosesdə media və sosial şəbəkələr külək kimi şöhrət toxumlarını hər tərəfə səpələyirlər.
O deyib: Belə bir mühitdə günbəgün daha böyük əhəmiyyət qazanan məsələ, xüsusilə yeni nəsil arasında media savadlılığının öyrədilməsinə diqqət yetirilməsidir.
Nə üçün media savadlılığının öyrədilməsinə ehtiyacımız var?
O bildirib: Əslində, bilməliyik ki, media savadlılığı yalnız sosial şəbəkələrdən və mesajlaşma platformalarından istifadə qaydalarını bilmək demək deyil. Media savadlılığı həmçinin alqoritmləri və onların necə işlədiyini anlamaq kimi bacarıqları əhatə edir. Yəni insan bilməlidir ki, nə üçün hansısa kəskin və ya səthi məzmun daha çox izlənilir və daha geniş auditoriyaya çatdırılır.
Məhdi İslami əlavə edib: Digər tərəfdən, tənqidi düşüncə məsələsinin daha dərindən öyrənilməsinə ciddi ehtiyacımız var. Burada əsas məqsəd hər hansı məzmunun insanları məlumatlandırmaq üçün, yoxsa daha çox diqqət cəlb etmək və emosiyaları hərəkətə gətirmək məqsədilə hazırlandığını müəyyənləşdirə bilməkdir.
O deyib: Sosial şəbəkələrlə qarşılıqlı əlaqədə qərəzlərin fərqində olmaq da digər mühüm məsələdir. Medianın və məzmun istehsalçılarının psixoloji üsullardan istifadə etməklə diqqətimizi konkret mövzulara necə yönəltdiyini, halbuki bu mövzuların bir çox hallarda əslində boş və ya qalmaqallı olduğunu necə dərk etdiklərini bilmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Sadəcə istehlakçı olmayaq!
Məhdi İslami sonda çox mühüm və praktik bir məqama toxunaraq əlavə edib: Məlumat və şöhrət dünyasından gələn görüntülərin seli ilə qarşılaşdığımız zaman çox vaxt yalnız istehlakçı rolunu oynayırıq. Halbuki bəzən bu rolu dəyişərək özümüz məzmun istehsalçısına çevrilsək, təbii olaraq həyata baxışımız da dəyişəcək.
Bu istiqamətdə biz öz təcrübə və ya ideyamızı başqaları ilə paylaşa, müəyyən bir bacarıq əldə edə və ya hətta kitab oxumağa təşviq etmək və insanları mütaliəyə dəvət etmək kimi sadə bir addımla ətrafımızdakı insanlara müsbət təsir göstərə bilərik.
Digər tərəfdən, bilməliyik ki, belə iştirak həyatımızda yaradıcılıq, nəzarət və məna hissini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir.
Rəyiniz