Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, həzrət Zəhranın (s.ə) şəhadət günləri ilə eyni vaxta təsadüf edən bu günlərdə Hövzə Xəbər Agentliyi tarix üzrə ekspert və tədqiqatçı Höccətül-İslam vəl-müslimin Müzəffərizadın iştirakı ilə silsilə müzakirələr çərçivəsində həzrət Zəhranın (s.ə) elmi və siyasi irsini yenidən nəzərdən keçirir. Şiə və sünni mənbələrində təvatür həddinə çatan sənədlərlə təsdiqlənən bu xütbə tarixi bir sənəd olmaqla yanaşı, müsəlman qadının siyasi fəaliyyətdə iştirak modelini də müəyyənləşdirir. Bu söhbətin birinci hissəsini oxucuların diqqətinə təqdim edirik.
Əhli-beytin (ə) şiə və sünni məzhəbləri arasında xüsusi mövqeyə malik olan ən görkəmli və ən dəyərli elmi və rəvayət irsindən biri həzrət Zəhranın (s.ə) möhtəşəm xütbəsidir.
Bununla belə, ilk növbədə, məzmun baxımından mühüm bir məqama diqqət yetirmək lazımdır. Bu xütbənin Fədək xütbəsi adlandırılması müəyyən mənada şərti və qismən də məqsədəuyğun olmayan bir adlandırmadır. Çünki bu uzun çıxışın yalnız çox kiçik bir hissəsi Fədəkin geri qaytarılması tələbinə həsr olunub.
Doğrudur, iki dünya xanımı olan həzrət Zəhra (s.ə) o dövrün hakimiyyətinin Fədəki müsadirə etmək qərarına etiraz olaraq təsirli və qətiyyətli bir nitqlə məscidə gəlib və bu misilsiz xütbəni söyləyib. Lakin həmin hadisədə Fədək bir növ bəhanə və zəmin rolunu oynayırdı. Həzrət Fatimə (s.ə) bu fürsətdən və rəsmi çıxış platformasından istifadə edərək İslamın həqiqi və əsil etiqadlarını, dinin fundamental prinsiplərini izah etmək, eləcə də İslam cəmiyyətində hakimiyyəti ələ keçirmiş şəxslərin düşüncə əsaslarını struktur səviyyəsində tənqid edərək onları ciddi şəkildə sorğulamaq istəyirdi.
Fədək xütbəsinin (s.ə) istinad baxımından dəyəri, misilsiz fəsahəti və məzmununun müxtəlif aspektləri
Bu möhtəşəm xütbənin əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri şiə və sünni alimlərinin onun nəqlinə və qeydə alınmasına xüsusi diqqət yetirmələridir. Xütbənin mənbələrinə növbəti hissədə toxunacağıq. Bu xütbənin müəllifi olan həzrət Zəhra (s.ə) hər iki məzhəb ənənəsində yüksək və mübahisəsiz mövqeyə malik olduğuna, həm şiə, həm də sünni alimləri onun etibarlılığını, əzəmətini və bənzərsiz məqamını təsdiq edib yüksək qiymətləndirdiklərinə görə, bu tarixi sənədin etibarlılığı ən yüksək səviyyədədir.
1\. Xütbənin əsas mövzuları və heyrətamiz fəsahəti
Bu xütbədə Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra baş verən taleyüklü hadisələr, birinci xəlifəni dəstəkləyən siyasi cərəyanın mahiyyəti və həmin qüvvələrin idarəçilik üsullarının tənqidi yüksək məharətlə təhlil edilir. Bununla yanaşı, xütbədə istifadə olunan heyrətamiz fəsahət və bəlağət bu sözlərin sahibinin ilahi və lədünni elm mənbəyi ilə bağlı olduğunun aydın göstəricisidir. Bu xütbə haqqında belə deyilib: Kəlamun dunə kəlamil-Xaliqi və fəvqə kəlamil-bəşər. Yəni Yaradanın kəlamından aşağı, bəşər sözündən isə üstün olan bir kəlam.
Bu yüksək məzmunlu bəyan o dərəcədə kamil və dərin ifadə tərzinə malikdir ki, bəzi müəllim və tədqiqatçılar həmin xütbəni Nəhcül-bəlağədə yer alan ali maarifin xülasəsi və mahiyyət etibarilə cəmlənmiş ifadəsi hesab edirlər. Başqa sözlə, onların fikrincə, Əmirəl-möminin Əlinin (ə) Nəhcül-bəlağədəki kəlamları bu nurani xütbənin şərhi və təfsiri mahiyyətini daşıyır. Xütbənin dərin mənalarını və yüksək məzmununu anlamaq üçün Nəhcül-bəlağəyə və Əhli-beyt (ə) rəvayətlərinin zəngin irsinə müraciət etmək lazımdır.
2\. Adın Fədək xütbəsindən Fatimə xütbəsinə dəyişdirilməsinin zəruriliyi və hicabla bağlı şübhələrə cavab
Bütün bu məqamlar nəzərə alındıqda, məzmunu məhdudlaşdıran Fədək xütbəsi adı əvəzinə, daha geniş məna daşıyan Fatimə xütbəsi adından istifadə edilməsi daha məqsədəuyğundur.
Bu hadisədə diqqət çəkən digər mühüm məqam həzrət Zəhranın (s.ə) məscidə daxil olarkən nümayiş etdirdiyi davranış və tam örtüyə riayət etməsidir. Həzrət Zəhranın (s.ə) həmin hadisədəki geyimi və hicabı hicab hökmlərini şübhə altına almağa çalışan və ya hicabla bağlı ayələrin yalnız Peyğəmbərin (s) zövcələrinə aid olduğunu iddia edən bütün yanaşmalara qəti və tutarlı cavabdır.
Ümumilikdə, bu dəyərli xütbə tövhid, nübüvvət və imamətdən tutmuş yaradılışın fəlsəfəsinə, dini hökmlərin hikmətinə, eləcə də şükür, ixlas və təfəkkür kimi saf əxlaqi məsələlərə qədər geniş mövzuları ən gözəl şəkildə izah edir. Buna görə də o, haqlı olaraq İslamın və şiəliyin əsil prinsiplərini əks etdirən bir proqram sənədi kimi diqqət və ehtirama layiqdir.
Səqifə hadisəsinin təhlili və hakimiyyət strukturunun səmərəsizliyinin əsaslandırılması
Bu xütbənin digər fundamental və bənzərsiz istiqamətlərindən biri xilafətin qəsb edilməsi hadisəsinin dərindən təhlili, eləcə də Əmirəl-möminin Əli ibn Əbu Talibin (ə) İslam cəmiyyətinə rəhbərlik mövqeyindən kənarlaşdırılmasının səbəblərinin araşdırılmasıdır.
Həzrət Zəhra (s.ə) dərin uzaqgörənlik nümayiş etdirərək Fədəkin geri qaytarılması tələbini hakimiyyətin bütövlükdə fəaliyyətini sorğulamaq və hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan cərəyanın mahiyyətini ictimaiyyətə açıqlamaq üçün bir zəmin və vasitəyə çevirdi. O, aydın və əsaslandırılmış bəyanı ilə cəmiyyətə göstərdi ki, hakimiyyəti ələ keçirmiş şəxslərin düşüncə əsasları nə ümmətə rəhbərlik etmək üçün zəruri olan səlahiyyətlərə söykənir, nə də İslamın əsil prinsiplərindən qaynaqlanır. Həzrət Zəhra (s.ə) bu açıq mühakimə zamanı Qurani-Kərimin ayələrinə dəfələrlə və möhkəm dəlillərlə istinad edərək hakimiyyətin mövqeyi və qəbul etdiyi qərarlarla ilahi vəhy arasında mövcud olan aşkar ziddiyyəti hamı üçün aydın şəkildə ortaya qoydu.
Bundan əlavə, Fədək xütbəsinin (s.ə) məqamını daha da yüksəldən və onu fərqləndirən cəhətlərdən biri şiə və sünni alimlərinin bu çıxışın rəvayət baxımından dəyərinə və əzəmətinə göstərdikləri xüsusi diqqət, eləcə də ona verdikləri yüksək qiymətdir. Bu yanaşmalar həmin tarixi sənədin sadəcə Fədək xütbəsi deyil, məhz Fatimə xütbəsi adlandırılmasının nə üçün daha dəqiq və məqsədəuyğun olduğunu aydın şəkildə göstərir.
Fatimə xütbəsinin şiə və sünni mənbələrində təsdiqi və İslamda qadının ictimai-siyasi iştirak modelinin izahı
Bu xütbənin misilsiz etibarlılığı şiə və sünni alimlərinin onun sənədləri barədə verdikləri şəhadətlərə nəzər saldıqda daha aydın şəkildə üzə çıxır.
1\. Şiə və sünni mənbələrində sənədlərin etibarlılığı və genişliyi
Şiə mənbələrində: Əllamə Məclisi (r.ə) özünün dəyərli əsəri olan Biharül-ənvarda (29-cu cild, 215-ci səhifə) bu xütbə haqqında açıq şəkildə belə qeyd edir:
اِعلم أن هذه الخطبة من الخطب المشهورة التی رواها الخاصة والعامة بأسانید کثیرة...
Bil ki, bu xütbə şiə və sünni alimləri tərəfindən çoxsaylı sənədlərlə nəql edilmiş məşhur xütbələrdəndir. Onun bu qədər geniş şəkildə nəql olunması rəvayəti təvatür həddinə çatdırır.
Sünni mənbələrində: Sünni alimlərinin böyükləri sırasında İbn Əbil-Hədid Mötəzilini də qeyd etmək olar. O, Nəhcül-bəlağənin şərhində bu xütbəni Əbu Bəkr Cövhəridən nəql edir. Əbu Bəkr Cövhəri ədəbiyyatçı, hədis elmində etibarlı, vərdiş və təqva sahibi olan bir hədis alimi idi. Hədis elminin görkəmli alimləri onu və əsərlərini yüksək qiymətləndirmiş, onun nəql etdiyi məlumatlara istinad etmişlər.
2\. İslamda qadının ictimai və siyasi iştirakının mütərəqqi modeli
Bu hadisənin böyük və unudulmaz dərslərindən biri İslamda qadının həqiqi mövqeyinin izah edilməsidir. Həzrət Zəhranın (s.ə) həqiqəti müdafiə etmək məqsədilə uzaqgörənlik və cəsarətlə hərəkətə keçməsi, mühüm siyasi və ictimai proseslərdə iştirak etməsi İslamın qadınların cəmiyyətin taleyini müəyyənləşdirən proseslərdə iştirakını nəinki qadağan etmədiyini, əksinə, bunu tanıdığını və qəbul etdiyini göstərən qəti və əyani sübutdur.
Bununla belə, Fatimə məktəbinin yanaşmasına əsasən, qadının ictimai və siyasi fəaliyyəti fundamental bir prinsipə söykənir: qadının hörmət və ləyaqətinin qorunması. Bu fəaliyyət qadının əsas, həyati və böyük missiyasına, yəni ailənin təməllərinin möhkəmləndirilməsinə və bəşəriyyətin inkişafı və tərəqqisi naminə bacarıqlı nəsillərin yetişdirilməsinə heç bir xələl gətirməməlidir.
Rəyiniz