Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, keçmişdən bu günə qədər İslam cəmiyyətinin daimi problemlərindən biri müxtəlif firqə və azğın cərəyanların ortaya çıxması olmuşdur. Bu cərəyanlar dini yanlış təfsir etməklə cəmiyyətin yolunu həqiqətdən uzaqlaşdırmağa çalışmışlar. Məsum İmamlar (ə) isə hər dövrdə zamanın şərtlərinə uyğun şəkildə bu cərəyanlarla mübarizə aparmış, məntiqi və əsaslandırılmış izahlarla saf İslamın həqiqətini açıqlamışlar.
Bu çərçivədə belə bir sual meydana çıxır: İmam Rza (ə) öz dövründə azğın firqələrlə necə mübarizə aparırdı və haqqı müdafiə etmək üçün hansı üsullardan istifadə edirdi? Bu mövzunu araşdırmaq üçün yeni yaranan mistik cərəyanlar üzrə mütəxəssis və Qurani-Kərim tədqiqatçısı Məryəm Mələk Məhəmmədi ilə söhbət aparmışıq və onu hörmətli oxuculara təqdim edirik.
Sizi İmam Rzanın (ə) mübarək mövludu münasibətilə təbrik edir və Hövzə Xəbər Agentliyinə ayırdığınız vaxta görə təşəkkür edirik. Həzrət İmam Rza (ə) azğın cərəyan və firqələrlə necə mübarizə aparırdı?
Bağışlayan və mehriban Allahın adı ilə
Bu sualın yanaşması tarixi yanaşma olduğuna görə, hər hansı bir mövzuda qənaətbəxş nəticəyə gəlmək üçün bu yanaşmanı düzgün anlamaq və ona uyğun cavab vermək vacibdir. Bu baxımdan, sualınıza tarixi aspektdən cavab vermək istəyirəm.
Vaqifiyyə firqəsi həzrət Əli ibn Musa Rzanın (ə) dövründə fəaliyyət göstərən firqələrdən biri idi. Demək olar ki, bu cərəyan İmam Kazim (ə) dövründən etibarən daha ciddi şəkildə formalaşmış və fəaliyyətə başlamışdır.
Bununla belə, bu firqənin yaranma vaxtı və necə ortaya çıxmasını izah etməklə yanaşı, həzrət İmam Rzanın (ə) yaşadığı dövrdə mövcud olan siyasi mühitlə də qısa şəkildə tanış olmaq zəruridir.
Həzrət Əli ibn Musa Rza (ə) Harun ər-Rəşid və daha sonra Məmunun hakimiyyəti dövründə imamət məsuliyyətini daşıyırdı. Bu siyasi şərait xüsusi bir mühit yaratmışdı ki, həmin mühitdə müxtəlif tədbirlər və şübhələr ortaya atılırdı. Demək olar ki, hamının qəbul etdiyi ən məşhur hadisələrdən biri Məmunun həzrət İmam Rzaya (ə) vəliəhdlik təklif etməsi idi. Bu addım həm də siyasi manipulyasiya üçün zəmin yaratdı və nəticədə həzrət İmam Rza ilə(ə) onun şiələri arasında məsafə formalaşdırmağa yönəldi.
Belə bir şəraitdə, hakimiyyət başında olan şəxslər tərəfindən xüsusi siyasi vəziyyət yaradılmışdı. Bu vəziyyətin əsas məqsədi həzrət Əli ibn Musa Rzanın (ə) fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmaq və ya dayandırmaq, həmçinin onu sevənlər və şiələri ilə arasında məsafə yaratmaq idi.
Bu məqsədə çatmaq üçün müxtəlif addımlar atılırdı. O cümlədən, vaqifiyyə firqəsinin və həmçinin digər kiçik firqə və qrupların fəaliyyətlərinə diqqət artırılırdı. Hakimiyyət bu qruplara müəyyən mənada dəstək verir, onları dolayı şəkildə təsdiqləyir və istifadə edirdi.
Vaqifiyyə firqəsinin tanınması və məqsədləri
Vaqifiyyə firqəsi öz məqsədlərinə çatmaq üçün müəyyən fəaliyyətlər həyata keçirirdilər. Onlar imamət məsələsində şiələrin əksəriyyətindən fərqli mövqe tuturdular. Halbuki şiələrin əksəriyyəti on iki imamın imamətinə inanır, vaqifiyyə firqəsi isə iddia edirdilər ki, imamət İmam Kazimlə (ə) sona çatmışdır və onu qaimi Ali Məhəmməd (sonuncu imam) kimi təqdim edirdilər.
Vaqifiyyə firqəsinin şübhə və şayiələri:
Vaqifiyyə firqəsi şiələr arasında mövqelərini möhkəmləndirmək üçün müxtəlif şübhələr və şayiələr yayırdılar. Onların fəaliyyət dövründə irəli sürdükləri əsas iddialardan bəziləri bunlar idi:
1. İmam Rzanın (ə) övladının olmaması: Həmin dövrdə həzrət Əli ibn Musa Rzanın (ə) övladı yox idi və vaqifiyyə firqəsi bunu onun imam olmadığını sübut etmək üçün dəlil kimi göstərirdilər.
2. Atasının dəfnində iştirak etməməsi: Onlar iddia edirdilər ki, İmam Rza (ə) atası İmam Kazimin (ə) dəfn mərasimində iştirak etməmişdir.
3. İmam Rzanın (ə) davranışında dəyişiklik iddiası: Vaqifiyyə firqəsi həzrət İmam Rzanın (ə) dövrün siyasi şərtlərinə uyğun olaraq gördüyü tədbirləri və davranışlarını “mövqeyini dəyişmək” kimi qələmə verir və bu əsasda onun imam olmadığını təlqin etməyə çalışırdılar.
Həzrət İmam Rzanın (ə) firqələrlə qarşılaşmasının təhlili
Həzrət İmam Rzanın (ə) firqələrlə necə qarşılaşdığını araşdırarkən, iki yanaşmanı nəzərdə tutmaq olar:
1. Konkret halların və dövrün şərtlərinə uyğun təhlil:
Birinci yanaşma, həzrət İmam Rzanın (ə) addım və mövqelərini hər dövrün xüsusi siyasi və ictimai şəraiti əsasında təhlil etməkdir. Bu yanaşma zəruri və əsas olsa da, ən aşağı səviyyəli analiz kimi qiymətləndirilə bilər.
2. Məktəb və düşüncə əsaslarının çıxarılması:
Daha təsirli yanaşma isə həzrət İmam Rzanın (ə) firqələrlə mübarizə üsullarını ümumiləşdirərək bir “məktəb” və “fikri əsaslar sistemi” kimi ortaya qoymaqdır. Bu əsasları anladıqda, həmin məktəbə uyğun davranmaq və daha geniş yanaşma ortaya qoymaq mümkündür.
Həzrət İmam Rzanın (ə) bu firqələrlə qarşılaşma tərzi səkkiz əsas istiqamət üzərində qurulmuşdur. Bu istiqamətlərin bir qismi birbaşa həmin cərəyanların rəhbərlərinə və əsas ideoloqlarına yönəlmişdi, digər qismi isə bu fikirlərin təsiri altına düşmüş insanlarla bağlı idi. Məqsəd yalnız fərdi deyil, geniş və şüurlu bir mübarizə aparmaq idi.
İndi isə bu fəaliyyətlərin bəzi əsas istiqamətlərinə nəzər salaq.
Vaqifiyyə mövzusunda həzrət İmam Rzanın (ə) xüsusi mövqeyi olmuşdur. Vaqifiyyə firqəsinin başçıları ilə bağlı olaraq həzrət İmam Rza (ə) fürsət düşdükcə onları məzəmmət etmiş və lənətləmişdir. Bu məzəmmət iki formada olmuşdur: Həm həzrət Rzanın (ə) öz tərəfindən, həm də İmam Kazimdən (ə) nəql olunan rəvayətlərdə vaqifilərin məzəmmət edilməsi mövcuddur.
Həzrətin (ə) digər addımlarından biri də vaqifiyyə firqəsi üçün qaranlıq və acı bir gələcəyin olacağını xəbər verməsi idi. O, onların gələcəkdə dindən uzaqlaşacağını, hətta küfrə düşə biləcəklərini bildirmiş və bu mövzuda rəvayətlər mövcuddur.
Digər mühüm istiqamət isə elmi mübahisələr (münazirələr) idi. Həzrət İmam Rza (ə) bu üsuldan geniş istifadə edirdi. O, vaqifiyyə firqəsinə və digər qruplarla elmi debatlara girərək onların iddialarını əsaslandırılmış şəkildə təkzib edirdi.
Bu münazirələr xüsusi bir siyasi mühitdə baş verirdi. Çünki Məmun özünü elm tərəfdarı kimi göstərir, belə debat məclisləri təşkil edir və bu yolla həzrət İmam Zamanın (ə) elmi zəifliyini sübut etməyə çalışırdı. Lakin hadisələr onun istədiyi kimi baş vermədi.
Həzrət İmam Rza (ə) böyük alimlik və dərin düşüncə ilə bu məclisləri idarə edir, bütün bu debatları öz xeyrinə çevirirdi. Bu məclislərdə yalnız vaqifilər deyil, digər firqələrin nümayəndələri də iştirak edir və İmam Rza (ə) onlarla da elmi şəkildə mübahisə aparırdı.
Bütün bu fəaliyyətlər yalnız anlıq reaksiya deyil, əslində bir “məktəb quruculuğu” prosesinin tərkib hissəsi idi. Bu məktəbin formalaşmasının nümunələrindən biri də həzrət İmam Rzanın (ə) yazılı irsidir.
Məsələn, həzrət İmam Rza (ə) bəzi vaqifiyyə firqəsi ilə yazışmalar aparmış və bu məktublar bu günə qədər gəlib çatmış yazılı sənədlər kimi mövcuddur. Bu da onun mübarizəsinin yalnız şifahi deyil, həm də sistemli və sənədləşdirilmiş olduğunu göstərir.
Həzrət İmam Rza (ə) Peyğəmbər Əkrəmdən (s) və Məsum İmamlardan (ə) nəql olunan, zəngin məzmuna malik hədislərə istinad edirdi. O, bu rəvayətləri izah və tətbiq edərək göstərirdi ki, imamət on iki imam əsasında olmalıdır və vaqifiyyə firqəsinin gördüyü işlər bu prinsipə ziddir.
Vaqifiyyə firqəsinin əsas addımlarından biri İmam Musa Kazimi (ə) on ikinci imam və gözlənilən Məhdi kimi təqdim etmələri idi. Bunun qarşısında İmam Rza (ə) həqiqi Məhdinin kim olduğunu açıq və əsaslandırılmış şəkildə izah edir, rəvayətlərə əsaslanaraq bu məsələni aydınlaşdırırdı. Bu yanaşma vaqifiyyə firqənin strategiyalarına birbaşa cavab idi.
Həzrət İmam Rzanın (ə) digər mühüm fəaliyyəti onların irəli sürdüyü şübhələrə cavab vermək idi. Məsələn, onlar İmam Rzanın övladı olmaması ilə bağlı şübhə yaratdıqda, həzrət qəti şəkildə buyurmuşdu: “Çox keçməz ki, mənim bir övladım olacaq və o, imamət yolunu davam etdirəcək.”
Həmçinin atasının dəfnində iştirak etməməsi iddiasına cavab olaraq bildirmişdi ki, o, həmin mərasimdə iştirak edib və ümumiyyətlə, imamın dəfn və təşyi işlərini məhz imam özü yerinə yetirməlidir və bu da baş vermişdir.
İmam Rzanın (ə) digər mühüm davranışı isə şiələrlə bağlı idi. O, şiələri vaqifiyyə firqəsi əlaqə qurmaqdan çəkindirirdi. Bu yanaşma maarifləndirmə, həmçinin şiələrin həmin qrupun təsirinə düşməsinin qarşısını almaq baxımından həm fikri, həm də davranış yönümlü bir idarəetmə üsulu idi.
Beləliklə, aydın olur ki, İmam Rzanın (ə) vaqifiyyə firqəsi ilə qarşılaşma üsulu sadəcə bir reaksiya deyil, çoxşaxəli, strateji və düşünülmüş bir məktəbdir. Bu məktəb həm firqə rəhbərləri ilə, həm onların tərəfdarları ilə, həm də şiə cəmiyyəti ilə münasibətdə müxtəlif istiqamətləri əhatə edirdi.
Bu mövzuda mövcud sənədlər də iki hissəyə bölünür: Biri şifahi rəvayətlər və insanların nəql etdiyi məlumatlar, digəri isə bu qarşılaşmaları əks etdirən yazılı mənbələrdir.
Nəticə etibarilə, həzrət İmam Rza zahirdə bir firqə ilə qarşılaşsa da, əslində gələcək dövrlər üçün bir davranış modeli və düşüncə məktəbi ortaya qoymuşdur. Bu model tam şəkildə düşünülmüş, alimcəsinə qurulmuş və idarə olunan bir yanaşmanı əks etdirir.
Rəyiniz