Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, İslam dünyasının yazılı irsi bəşər sivilizasiyasının ən böyük xəzinələrindən biri hesab olunur. Bu irsin mühüm hissəsi hələ də naməlum, pərakəndə vəziyyətdə və tədqiqatçılar üçün əlçatmaz olaraq qalır. Belə bir şəraitdə hərtərəfli əlyazmalar bazasının yaradılması bu böyük irsin yaxşı şəkildə qorunması və dirçəldilməsi istiqamətində strateji addım kimi qiymətləndirilir.
Bu bazanın əhəmiyyəti yalnız əlyazmaların toplanması ilə məhdudlaşmır. Əlyazmalar haqqında məlumatların bir araya gətirilməsi, onların saxlanıldığı məkanların müəyyənləşdirilməsi, məlumatların vahid sistemdə birləşdirilməsi və tədqiqatçılar üçün əlçatanlığın təmin olunması İslam irsinin yenidən araşdırılması üçün yeni infrastruktur yaradır. İllərdir əlyazmaların bir hissəsi böyük kitabxanalarda, digər hissəsi isə kiçik və pərakəndə kolleksiyalarda saxlanıldığından, araşdırma prosesi çətinləşib. Hərtərəfli əlyazmalar bazası bu problemi azaltmağa və yazılı irsimizin ilk aydın xəritəsini təqdim etməyə qadirdir.
Layihənin əsas əhəmiyyəti isə onun süni intellekt texnologiyalarının əlyazmalar sahəsinə tətbiqi üçün zəmin yaratmasında özünü göstərir. Əlyazmalar sistemli şəkildə müəyyənləşdirilərək rəqəmsallaşdırıldıqdan sonra onların axtarışa uyğun mətnlərə çevrilməsi, eyni əsərin müxtəlif nüsxələrinin müqayisəsi, mətnlərin tənqidi nəşri və bərpası prosesinin asanlaşdırılması mümkün olacaq. Bu isə irsin qorunmasını uzunmüddətli və məhdud bir fəaliyyətdən sürətli və intellektual prosesə çevirə bilər.
Əslində, hərtərəfli əlyazmalar bazası sadəcə məlumat bankı deyil, İslam dininin yazılı irsinin müasir elmi həyatın mərkəzinə qaytarılması üçün başlanğıc platformadır. İnfrastruktur nə qədər dəqiq və əhatəli qurularsa, naməlum əsərlərin aşkara çıxarılması, mühüm mətnlərin prioritetləşdirilməsi və onlardan elmi istifadənin genişləndirilməsi imkanları da bir o qədər artacaq. Bu baxımdan, layihə adi təşəbbüs deyil, İslam dininin irsinin qorunması və gözəl şəkildə dirçəldilməsi istiqamətində sivilizasiya xarakterli dönüşün başlanğıcı hesab olunur.
İslam Elmləri Nur Kompüter Araşdırmaları Mərkəzinin tədqiqatlar üzrə müavini Höccətül-İslam vəl-müslimin Əkbər Raşdinia Hövzə Xəbər Agentliyinə müsahibəsində bu mövzunu dəyərləndirərək mərkəzin əlyazmalar portalının istifadəyə verilməsi barədə ətraflı məlumat təqdim edib. Müsahibənin tam mətnini növbəti hissədə təqdim olunacaq.
Sual: Yaxın gələcəkdə ölkənin ilk əlyazmalar bazası kimi fəaliyyət göstərəcək geniş əlyazmalar portalının istifadəyə verilməsi ilə bağlı xəbərlər eşitmişik. Zəhmət olmasa, bu layihənin mahiyyəti və xüsusiyyətləri barədə məlumat verərdiniz. Həmçinin, portalın rəsmi təqdimatının nə vaxt keçirilməsi nəzərdə tutulur?
Geniş Əlyazmalar Portalı əslində İslam Elmləri Nur Kompüter Araşdırmaları Mərkəzinin əsas missiyasından irəli gələn layihədir. Mərkəzin başlıca missiyası İslam elmləri sahəsində çalışan tədqiqatçıların mənbələrə və əsas qaynaqlara çıxışını asanlaşdırmaqdır.
Nur Mərkəzinin missiyası: İslam elmləri mənbələrinə çıxışın asanlaşdırılması
Bu missiyanın həyata keçirilməsi üçün ilk növbədə mənbələrin müəyyənləşdirilməsi, daha sonra onların rəqəmsallaşdırılması və nəhayət təhlil edilərək zənginləşdirilməsi tələb olunur. Bu istiqamətdə fəaliyyətlər təxminən qırx ilə yaxındır ki, mərkəzdə davam etdirilir.
İslam elmlərinə aid mənbələr müxtəlif formalarda mövcuddur. Bunlardan biri çap olunmuş kitablardır. Mərkəz son qırx il ərzində İslam elmləri sahəsində təxminən 150 min cild kitabı müəyyənləşdirib, rəqəmsallaşdırıb və onların təhlili, eləcə də məzmun baxımından zənginləşdirilməsi istiqamətində lazımi işlər aparıb. Hazırda həmin mənbələr “Noorlib” bazasında istifadəçilərə təqdim olunur.
Bu mənbələrin bir hissəsi, xüsusilə müasir tədqiqatlar elmi jurnallar, məqalələr toplusu və dövri nəşrlər formasında yayımlanıb. Onlar da müəyyənləşdirilərək sistemə daxil edilib. Son təxminən 150 il ərzində İslam dünyasında hazırlanmış və müxtəlif coğrafiyalarda nəşr olunmuş iki milyona yaxın elmi məqalə müəyyənləşdirilib, rəqəmsallaşdırılıb və hazırda “Noormags” bazasında təqdim edilir.
Sual: İslam dünyasında yayımlanan bu qədər geniş materialın monitorinqi və müəyyənləşdirilməsi birbaşa sizin tərəfinizdən həyata keçirilir?
Bəli. Mərkəzin daxilində mənbələrin müəyyənləşdirilməsi ilə məşğul olan xüsusi qrup fəaliyyət göstərir. Bu qrup İslam dünyasında yayımlanan elmi əsərləri izləyir və prioritetlər, eləcə də çıxış imkanları əsasında fəaliyyət göstərir. Məsələn, Misirdə və ya İslam dünyasının başqa bir nöqtəsində nəşr olunan jurnalın əldə edilməsi hər zaman mümkün olmaya bilər. Buna görə də mövzunun əhəmiyyəti, prioriteti və əldəetmə imkanları nəzərə alınaraq məzmun təmin edilir, daha sonra isə rəqəmsallaşdırma mərhələsi həyata keçirilir.
İslam dünyasının mənbələrinin prioritet və əlçatama ilə bağlı monitorinqi
Mənbələrin üçüncü forması isə nisbətən müasir dövrə aid olan dissertasiya və tezislərdir. Təxminən son 70-100 il ərzində universitetlərin bugünkü formada təşəkkül tapması ilə həm ölkə daxilində, həm də xaricdə çoxsaylı elmi işlər hazırlanıb.
Bu işlər müəyyənləşdirilib, müvafiq müqavilələr bağlanıb, universitetlərlə koordinasiya həyata keçirilib və nəticədə həmin dissertasiyalar “Noorlib” sistemi çərçivəsində toplanaraq rəqəmsallaşdırılıb və tədqiqatçıların istifadəsinə təqdim olunub. Bu materiallar əsasən İslam elmləri və humanitar elmlər sahələrini əhatə edir.
Hazırda bu sistemdə 160-170 minə yaxın dissertasiya və tezis mövcuddur. Tədqiqatçılar həmin bazaya müraciət edərək bu elmi əsərlərdən istifadə edə bilərlər.
Sistemdə 170 min dissertasiya təqdim olunur
Elmi irsin üçüncü forması əlyazmalardır ki, əslində bizim ən qədim elmi sərvətimiz hesab olunur. Əvvəldə haqqında danışdığımız kitablar da məhz həmin əlyazmaların tədqiqi, tənqidi nəşri və çapı nəticəsində meydana çıxıb. Hazırda “Noorlib” bazasında yerləşdirilən kitabların böyük hissəsi də bu qəbildəndir.
Əlyazmalar son dərəcə böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu əhəmiyyətin əsas səbəblərindən biri onların sayının çoxluğudur. Qeyd etdiyim kimi, hazırda “Noorlib” bazasında təxminən 150 min cild kitab mövcuddur.
İslam dünyasında nəşr olunmuş mühüm mənbələri qədim mətnlərlə müqayisə etsək, həmin 150 min cild kitabın hamısının qədim əsərlər olmadığını görərik. Onların təxminən 50 faizi, yəni 70 minə yaxın cildi qədim mətnlərə aiddir. Ümumilikdə isə mərkəzin ixtiyarında bu qədim irsə aid təxminən 50 min adda əsər mövcuddur.
Nur Mərkəzinin ixtiyarında 50 min adda qədim mətn var
Bu əsərlər İslam dünyasının ən şərq nöqtəsi hesab edilən Çindən tutmuş ən qərb nöqtələrindən biri olan Əndəlüsədək uzanan geniş coğrafiyada ərsəyə gətirilmiş elmi irsi əhatə edir. Hazırda təxminən 1300-1400 illik zaman kəsiyini əhatə edən bu irsdən 50 min adda əsər mərkəzin ixtiyarındadır.
Əgər son 200 ili müasir kitab dövrü hesab etsək, ondan əvvəlki təxminən 1000-1200 il ərzində çap sənayesi mövcud olmayıb. Buna görə də həmin dövrdə yaradılmış elmi məhsulların hamısı əlyazma formasında günümüzə gəlib çatıb.
Bu əlyazmaların sayı nə qədərdir? İslam dünyasının əlyazmaları ilə bağlı Böyük Britaniyada fəaliyyət göstərən “Əl-Furqan” İnstitutu mövcuddur. Bu qurumun əsas fəaliyyət istiqaməti əlyazmaların araşdırılmasıdır. İnstitut vaxtilə Səudiyyə Ərəbistanının neft naziri olmuş Zəki Yəmani tərəfindən yaradılıb. O, müqəddəs müdafiə və səkkizillik müharibə dövründə də bu vəzifədə çalışıb.
İnstitut xüsusi olaraq əlyazmalar üzərində tədqiqatlar aparır. Onların elmi araşdırmalar əsasında hazırladığı təxminlərə görə, dəqiq statistika mövcud olmasa da, İslam dünyasının müxtəlif bölgələrində təxminən 5 milyon əlyazma nüsxəsi mövcuddur.
İslam dünyasında 5 milyon əlyazma nüsxəsinin olduğu ehtimal edilir
Bu 5 milyon əlyazmanın nə qədəri nəşr olunub? Hətta 10 faizi də deyil, 8 faizi belə çap edilməyib. Çap sənayesinin yaranmasından bu günə qədər həmin milyonlarla əlyazmanın yalnız çox kiçik bir hissəsi nəşr edilərək ictimaiyyətin istifadəsinə verilib.
Başqa sözlə desək, bu irsin 90 faizindən çoxu hələ də araşdırılmayıb və nəşr edilməyib. Kəmiyyət baxımından bu sahə dünyanın ən böyük elmi xəzinələrindən biridir. Bu da təbiidir. Çünki İslam dünyasında min ildən artıq müddətdə fasiləsiz elmi fəaliyyət mövcud olub.
İslam sivilizasiyasının böyük simaları, o cümlədən İbn Sina, Əbu Nəsr Farabi, Əbu Hamid Qəzali, Fəxruddin Razi, Xacə Nəsirəddin Tusi, eləcə də fiqh alimlərindən Şeyx Səduq, Şeyx Tusi, Şəhid Sani və Molla Əhməd Nəraqi kimi şəxsiyyətlərin çoxsaylı əsərləri mövcuddur. Bu əsərlərin mühüm hissəsi hələ də nəşr edilməmiş və tədqiqatçıların istifadəsinə təqdim olunmamışdır.
Yazılı irsin 90 faizi hələ də əlçatan deyil
Bu vəziyyət hətta bu gün ciddi ehtiyac duyduğumuz bəzi sahələrdə də müşahidə olunur. Məsələn, hazırda dua mətnlərində yer alan yüksək maarifə böyük ehtiyacımız var. Bildiyimiz kimi, İmamların (ə) fəaliyyət imkanları bir çox hallarda məhdudlaşdırılmışdı və onlar öz fikirlərini minbərdən və ya açıq şəkildə bəyan edə bilmirdilər. Buna görə də bir sıra həqiqətləri və maarifi dualar vasitəsilə çatdırırdılar.
İslam irfanının mühüm hissəsi məhz bu dualarda öz əksini tapıb. Bu məzmunlar mövcuddur, lakin onların araşdırılması və üzə çıxarılması xüsusi elmi fəaliyyət tələb edir. Əlbəttə, son min il ərzində bu istiqamətdə müəyyən işlər görülüb və bu sahədə yazılan əsərlərin sayı da az deyil.
Mən bir vaxtlar yalnız İranda mövcud olan əlyazmaları araşdırırdım. Təkcə duaların şərhinə həsr olunmuş yüzlərlə əlyazma mövcuddur. Bunlara “Kumeyl” duasının, “Nüdbə” duasının, “Səmat” duasının və digər duaların şərhləri daxildir. Buna baxmayaraq, onların böyük hissəsi hələ də nəşr olunmayıb və yalnız məhdud sayda əsər çap edilib. Buna görə də bu mənbələr həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki onlar İslam maarifinin indiyədək kifayət qədər araşdırılmamış sahələrini özündə əks etdirir.
Əlyazmalar unudulmuş maarif xəzinəsidir
Bu əlyazmalarda çox dəyərli məlumatlar mövcuddur. Kitabların əsas mətnləri bir tərəfə, əlyazmaların özləri də ayrıca tarixi sənəd hesab olunur. Hətta onların hər bir vərəqi belə sənəd dəyərinə malikdir.
Nə üçün? Çünki bəzən böyük alimlərdən biri həmin nüsxənin kənarında qeyd yazıb və həmin qeyd mühüm tarixi, fiqhi və ya elmi problemin həllində açar rolunu oynaya bilər. Hətta elə olur ki, müəllimləri və ya müasirləri haqqında indiyədək məlum olmayan məlumatlar məhz bu haşiyələrdə üzə çıxır.
Bəzən əsas mətnə aid olmayan və sadəcə kənar qeydi kimi yazılmış bir cümlə son dərəcə qiymətli elmi məlumat daşıyır. Buna görə də əlyazmalar sahəsi olduqca mühüm sahədir. Lakin eyni zamanda, bu istiqamətdə fəaliyyət aparmaq ağır və mürəkkəb işdir. Əlyazmaların geniş coğrafiyada pərakəndə şəkildə yayılması bu çətinliyi daha da artırır.
Əlyazmaların hər səhifəsi tarixi sənəd hesab olunur
Təkcə ölkəmizdə onlarla mərkəz, kolleksiya və şəxsi arxiv əlyazmaları qoruyub saxlayır. Əgər bir tədqiqatçı müəyyən bir əlyazmanı əldə etmək istəsə, onların əksəriyyətinə asanlıqla çıxış əldə edə bilmir.
Məsələn, siz hansısa kitabın müəyyən bir kitabxanada saxlanıldığını oxumusunuz. Ola bilsin ki, həmin nüsxə Məşhəd şəhərindəki bir kitabxanada və ya başqa bir elmi mərkəzdə yerləşir. Hətta böyük kitabxanaların özündə də bu istiqamətdə çoxsaylı mürəkkəbliklər mövcuddur.
Bundan əlavə, bəzi əlyazmalar yüz, iki yüz və ya min nüsxədən ibarət kiçik kolleksiyalarda saxlanılır. Belə hallarda tədqiqatçının həmin nüsxəni tapması olduqca çətinləşir. Bunun üçün müvafiq qurumla yazışmalar aparılmalı, müxtəlif mərhələlər keçilməli və uzun prosedurlar tamamlanmalıdır. Bütün bunlardan sonra isə bəzən yalnız həmin əlyazmanın bir surətini əldə etmək mümkün olur.
Tədqiqatçıların əlyazmalara çıxışındakı çətinliklər
Məhz buna görə də, əlyazmaların pərakəndə şəkildə saxlanılması və onlara çıxışın çətin olması nəzərə alınaraq, bu sahədə ən mühüm ehtiyaclardan biri hərtərəfli bir bazanın yaradılmasıdır. Belə bir bazada bütün əlyazmalar haqqında məlumat təqdim edilməli, onların kataloqları yerləşdirilməli və uyğun mexanizmlər vasitəsilə tədqiqatçıların əlyazmaların surətlərinə asanlıqla çıxış əldə etməsi təmin olunmalıdır.
Bu məqsədin həyata keçirilməsi elmi tədqiqat sahəsində ən zəruri işlərdən biri hesab olunur. Dünyada da əlyazmalar sahəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, Avropa İttifaqı bu istiqamətdə bir sıra iri layihələri maliyyələşdirib. Həmin layihələrin əhəmiyyətli hissəsi əlyazmalarla bağlı olub.
Bu layihələrdən biri Zeydiyyə məktəbinin kəlam irsi ilə əlaqədar idi. Layihə çərçivəsində xüsusi tədqiqat qrupu yaradılmış və Zeydiyyənin etiqadi düşüncəsinin əlyazma qaynaqları araşdırılmışdı. Qərb tədqiqatçılarından ibarət böyük bir qrup bu məqsədlə Yəmənə, İrana və Türkiyəyə səfərlər edərək əlyazmaları araşdırmışdı.
Hərtərəfli əlyazmalar bazasının yaradılmasının zəruriliyi
Şəxsən mən digər bir layihənin üzvləri ilə də görüşmüşəm. Bu qrup da Avropa İttifaqının dəstəyi ilə fəaliyyət göstərirdi və İslam dünyasının üç böyük filosofu olan Əbu Nəsr Farabi, İbn Sina və Molla Sədranın əlyazma irsinin toplanmasını hədəfləmişdi.
Onların fikrincə, Molla Sədranın əsərlərinin ən böyük hissəsi İranda qorunub saxlanılır. Buna görə də həmin tədqiqat qrupu İrana gəlmiş və müəyyən müddət burada fəaliyyət göstərmişdi.
Qrupun rəhbəri əslən livanlı olan, lakin Fransada fəaliyyət göstərən və Fransa akademik mühitinə mənsub bir universitet professoru idi. Buna baxmayaraq, ölkəmizdə bu istiqamətdə hələ də kifayət qədər genişmiqyaslı işlər görülməyib.
Əlbəttə, müəyyən layihələr həyata keçirilib və müxtəlif təşəbbüslər olub. Lakin bütün əlyazmaları əhatə edə biləcək vahid və hərtərəfli sistem hələ tam şəkildə formalaşmayıb. Nur Araşdırmalar Mərkəzi də öz əsas missiyası çərçivəsində məhz bu boşluğu doldurmaq məqsədilə fəaliyyətə başlayıb.
Əslində bu məsələ tədqiqatçıların əsas ehtiyaclarından biridir. İndiyədək heç bir qurum bu problemi tam və sistemli şəkildə həll etməyə çalışmayıb. Məsələn, Milli Kitabxana təbii olaraq öz fonduna aid əlyazmalarla bağlı fəaliyyət göstərir. Lakin bütün ölkə miqyasında və hərtərəfli şəkildə bu işi üzərinə götürən qurum olmayıb. Halbuki dünyanın müxtəlif ölkələrində bu istiqamətdə ciddi təşəbbüslər həyata keçirilir.
Türkiyədə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi xüsusi bir sistem yaradıb. Həmin sistem vasitəsilə ölkə üzrə mövcud olan əlyazmalar barədə məlumat təqdim olunur və istifadəçilərin əlyazmaların surətlərini əldə etməsi üçün müxtəlif imkanlar nəzərdə tutulur.
Sual: Siz bu layihəni hazırlayarkən digər ölkələrin təcrübəsindən də istifadə etmisinizmi? Bu sahədə hansı ölkələrin təcrübəsi öyrənilib?
Hazırda Avropa ölkələrində bu istiqamətdə fəaliyyətlər daha çox lokal xarakter daşıyır. Məsələn, Michigan University, Princeton University və Harvard University kimi universitetlər xüsusilə Şərq əlyazmaları və İslam dünyasına aid əlyazmalar üçün xüsusi sistemlər yaradıblar. Lakin bu fəaliyyətlər əsasən ayrı-ayrı kolleksiyaları əhatə edir.
Araşdırmalarım əsasında deyə bilərəm ki, bu sahədə Türkiyə digər ölkələrlə müqayisədə daha irəlidədir. Bununla belə, orada da ciddi problemlər mövcuddur.
Türkiyənin əsas çətinliyi yazı sistemi və əlifbanın dəyişdirilməsidir. Nəticədə ölkə özünün 1200-1400 illik yazılı irsi ilə müəyyən qədər məsafələşib. Əlyazmalar ərəb, fars və osmanlı türkcəsində qələmə alınıb, lakin sonradan əlifba sistemi dəyişdirilib və latın qrafikasına keçilib. Bu dəyişiklik bu gün məlumatların axtarışı və bərpasını xeyli çətinləşdirir.
Məsələn, müasir türk əlifbasında “x” səsinin ayrıca qarşılığı yoxdur. Buna görə də “zəxayir” kimi sözlərin axtarışı zamanı onların hansı formada yazıldığını ayrıca müəyyənləşdirmək lazım gəlir.
Bundan başqa, bir əlifba sistemindən digərinə keçid zamanı hər hərf üçün vahid qarşılıq müəyyən edilmədiyindən əlavə problemlər yaranıb. Eyni zamanda, müasir dildə meydana çıxmış bəzi səslər əvvəlki yazı sistemində mövcud olmayıb. Bütün bunlar birlikdə məlumatların axtarışı və emalını daha mürəkkəb hala gətirib.
Qərbdə pərakəndə fəaliyyətlər, Türkiyənin nisbi üstünlüyü
Qeyd etdiyim kimi, bu fəaliyyət yalnız bir mərhələdən ibarət deyil. Hazırda biz mənbələrin müəyyənləşdirilməsi və rəqəmsallaşdırılması istiqamətində çalışırıq. Bununla yanaşı, İslam Elmləri Nur Kompüter Araşdırmaları Mərkəzinə məxsus xüsusi bir mərhələ də mövcuddur ki, bu da məlumatların təhlili və zənginləşdirilməsi prosesidir.
Bu mərhələ məhz toplanmış böyük məlumat bazası və mənbələrin çoxluğu nəticəsində formalaşır. Məlumatların genişliyi nəzərə alınaraq, bu resurslar üzərində müxtəlif elmi araşdırmalar, mövzu təsnifatları və strukturlaşdırılmamış etiketləmə işləri aparılıb ki, məlumatların axtarışı və əldə olunması daha asan həyata keçirilsin.
Təhlil və zənginləşdirmə – Nur Mərkəzinin xüsusi üstünlüyü
Təbii ki, hər hansı bir sayt yaradıb oraya yüz min, hətta bir milyon kitab yükləmək mümkündür. Lakin əsas məsələ bununla bitmir. Əsas sual budur ki, həmin kitabların tam mətnində axtarış aparmaq mümkündürmü? Onların kataloqları və mövzu başlıqları etiketlənibmi? Qurani-Kərim ayələri, hədislər və şeirlər ayrıca işarələnibmi?
Eyni yanaşma jurnallar və məqalələr üçün də tətbiq olunur. Bundan əlavə, müxtəlif məlumat bazaları arasında əlaqələndirmə aparılıb. Məsələn, “Noormags” bazasında yer alan bir hədisin izahı həmin məqalədə olmaya bilər. Lakin başqa bir məlumat bazasında həmin hədisin şərhi mövcuddur və sistem bu əlaqəni istifadəçiyə göstərə bilir.
Sadə axtarışdan etiketləmə və məlumatların əlaqələndirilməsinə doğru
Bu cür zənginləşdirmə və analitik fəaliyyətlər məlumatlara çıxışı əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırıb. Hazırda üzərində çalışdığımız və yaxın vaxtlarda istifadəyə veriləcək layihələrdən biri də “Noormags” bazasının tam üçdilli formata keçirilməsidir.
Artıq bu bazadakı bütün məqalələr üç dildə — fars, ərəb və ingilis dillərində təqdim olunur.
Məlum olduğu kimi, ölkəmizin elmi mühitində mövcud problemlərdən biri xüsusilə humanitar elmlər sahəsində yaradılan elmi materialların əsasən fars dilində olmasıdır. Bu vəziyyət həm İslam dünyası, həm də beynəlxalq elmi ictimaiyyətlə müəyyən əlaqə boşluğu yaradırdı. Çünki ölkə xaricində bütün tədqiqatçılar fars dilini bilmirlər.
Bundan əlavə, bu məqalələr beynəlxalq axtarış sistemlərində də istifadəçiləri lazımi şəkildə həmin mənbələrə yönləndirmirdi. Bir tədqiqatçı mövzu üzrə axtarış aparsa belə, həmin məqaləni tapmaq, sonra isə onu süni intellekt və ya əl ilə tərcümə etmək məcburiyyətində qalırdı.
Lakin görülən tədbirlər nəticəsində son yüz il ərzində İslam və humanitar elmlər sahəsində hazırlanmış bütün məqalələr ərəb və ingilis dillərinə tərcümə olunub. Bu məlumatlar axtarış sistemlərinə inteqrasiya edilir. Nəticədə ABŞ-da, Misirdə və ya dünyanın başqa bir yerində hər hansı istifadəçi bu mövzular üzrə axtarış etdikdə həmin mənbələrə yönləndirilə bilir.
Noormags üçdilli platformaya çevrilir və dil sərhədlərini aşır
Əlyazmalar sahəsində də məqsəd yalnız bir məlumat bazası yaratmaq deyil. Bu, sadəcə ilk mərhələdir. Birinci addım əlyazmaların toplanması, tanıdılması və istifadəyə təqdim edilməsidir.
İkinci mərhələ isə əlyazmaların zənginləşdirilməsi prosesidir. Bu nə deməkdir? Məsələn, əgər əlyazmanın çap olunmuş nəşri mövcuddursa, sistem həmin çap versiyasını da istifadəçiyə göstərəcək.
Bundan əlavə, əlyazmaların məzmununda axtarış aparmaq imkanı yaradılmalıdır. Müasir texnologiyalar artıq müəyyən xəta faizi ilə olsa da, əlyazmaların mətnini tanımaq və emal etmək imkanına malikdir. Çap olunmuş mətnlərdə bu proses daha asandır, lakin əlyazmalar sahəsində də texnologiya əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edib.
Biz də hazırda növbəti mərhələdə əlyazmaları axtarışa uyğun formaya gətirmək üzərində işləyirik. Sistem müəyyən xəta payı ilə istifadəçinin axtardığı ifadə və ya mövzunun əlyazmanın hansı səhifəsində yerləşdiyini müəyyənləşdirəcək və həmin səhifələrlə uyğunluq səviyyəsini göstərəcək. Bu isə gələcəkdə əlyazmaların araşdırılması və istifadəsində mühüm dönüş nöqtəsi olacaq.
İkinci mərhələ: Axtarış edilə bilən əlyazmalar
Bununla yanaşı, tədqiqatçılar və əlyazma mətnlərinin tənqidi nəşri ilə məşğul olan mütəxəssislər üçün elə bir sistem hazırlanmalıdır ki, mətnlərin korrektə və müqayisə prosesini gözəl şəkildə asanlaşdırsın.
Qeyd etdiyim kimi, dünyada İslam elmlərinə aid təxminən 5 milyon əlyazma nüsxəsinin mövcud olduğu ehtimal edilir. Araşdırmalara görə, bu nüsxələrin yalnız təxminən 1,5 milyonu müəyyənləşdirilərək kataloqlaşdırılıb və onların məzmunu barədə ümumi məlumat əldə olunub.
Başqa sözlə, bu əlyazmaların yalnız üçdə biri tanınır. Qalan təxminən üçdə ikisi isə müxtəlif şəxslərin və ya kolleksiyaların əlindədir, hələ də qeydə alınmayıb və kataloqlaşdırılmayıb.
Hətta böyük kitabxanalarda belə vəziyyət tam həll olunmayıb. Məsələn, İran Milli kitabxanası, Ayətullah Mərəşi Nəcəfi kitabxanası və İmam Rzanın (ə) mübarək hərəminin kitabxanası kimi böyük mərkəzlərdə belə hələ tanıdılmamış və kataloqlaşdırılmamış əlyazmalar mövcuddur. Bu isə ayrıca bir problem hesab olunur.
1,5 milyon tanınmış əlyazma, milyonlarla naməlum nüsxə
Son 100-120 il ərzində İslam dünyasında bu əlyazmaların tənqidi nəşri, bərpası və çapı istiqamətində ciddi səylər göstərilib. Lakin buna baxmayaraq, bu irsdən yalnız təxminən 150-200 min kitab nəşr edilərək istifadəyə verilib.
Bu isə o deməkdir ki, yazılı irsin tam şəkildə bərpası və nəşri istiqamətində hələ çox böyük məsafə qət edilməlidir.
Bundan əlavə, indiyədək çap olunmuş əsərlərin hamısı mütləq şəkildə ən mühüm əsərlər olmayıb. Bəzən bir tədqiqatçı təsadüfən əldə etdiyi bir əlyazmanı seçərək onu nəşrə hazırlayıb. Halbuki əlyazmalar arasında elələri var ki, onların üzə çıxarılması elm tarixinin müəyyən hissələrinin yenidən yazılmasına səbəb ola bilər.
Buna baxmayaraq, bu irs hələ sistemli şəkildə təsnif edilməyib. İlk addım odur ki, əlimizdə nələrin olduğunu dəqiq müəyyənləşdirək və sonra prioritetləri müəyyənləşdirək.
Hazırda yaradılan bu portal məhz həmin prosesi asanlaşdırır. Tədqiqatçılar sistemə daxil olaraq görə biləcəklər ki, İslam dünyasının bir çox böyük alimlərinin hələ də nəşr olunmamış əsərləri mövcuddur.
Eyni zamanda fiqh, üsul, təfsir, fəlsəfə, kəlam və irfan kimi sahələrdə onlarla, yüzlərlə, hətta minlərlə mühüm əsər hələ də işıq üzü görməyib.
Yazılı irsin bərpası və nəşrinə qədər uzun yol var
Digər mühüm məsələ isə tədqiqatçıların və mətn tənqidçilərinin istifadəsi üçün xüsusi alətlərin hazırlanmasıdır. Məqsəd budur ki, hazırda bir əlyazmanın tənqidi nəşri üçün tələb olunan uzun müddət əhəmiyyətli dərəcədə azaldılsın.
Məsələn, böyük həcmli bir əlyazmanın araşdırılması və korrektəsi bir il çəkirsə, müasir texnologiyalar vasitəsilə bu müddəti iki aya, hətta bir aya endirmək mümkün olsun.
Bu istiqamətdə növbəti addım əlyazmaların müqayisəsi zamanı süni intellekt və avtomatlaşdırılmış sistemlərin tədqiqatçılara yardım göstərməsidir.
Əlyazmaların müxtəlif nüsxələri arasındakı fərqlərin qeyd olunması hazırda ən mürəkkəb mərhələlərdən biridir. Bu iş ya əl ilə kağız üzərində aparılır, sonra çap üçün yığılır, ya da tədqiqatçılar tərəfindən müxtəlif mətn proqramlarında daxil edilir.
Biz bu ehtiyacları təhlil etmiş, onların texniki modelini hazırlamış və hazırda belə alətlərin yaradılması üzərində işləyirik. Təbii ki, bu proses müəyyən zaman tələb edir.
Belə bir sistemdə əlyazmalar arasındakı fərqləri qeyd etmək mümkün olacaq. Bundan əlavə, sistem söz təklif etmə funksiyasına da malik olmalıdır. Çünki əlyazmaların tədqiqində ən böyük problemlərdən biri oxunması çətin olan sözlərin müəyyənləşdirilməsidir.
Hazırda mətn tənqidçiləri həmin sözləri öz bilikləri və lüğət ehtiyatları əsasında təxmin etməyə çalışırlar. Lakin əgər sistem geniş lüğət bazasına əsaslanaraq müxtəlif ehtimalları təqdim etsə, bu proses çox asanlaşar.
Məsələn, əlyazmada bir sözün ilk hərfi “s” və ya “z” kimi görünür, digər hərflər isə tam seçilmir. Süni intellekt əsaslı sistem həmin hərf quruluşuna uyğun onlarla mümkün sözü təklif edə və tədqiqatçıya ən uyğun variantı seçməkdə kömək göstərə bilər. Bu isə əlyazmaların tənqidi nəşri və elmi araşdırılması sahəsində mühüm dönüş yarada bilər.
Əlyazmaların tənqidi nəşrində süni intellektin rolu
Süni intellekt texnologiyalarından istifadə etməklə, əlyazmaların tənqidi nəşri və bərpası prosesini asanlaşdıracaq müxtəlif alətlər hazırlayırıq. Məqsəd bu qiymətli əsərlərin daha sürətli şəkildə dirçəldilməsi və istifadəyə verilməsidir.
Hazırkı vəziyyətdə əlyazmalardan istifadə olduqca çətindir və bu imkan əsasən məhdud sayda mütəxəssis üçün əlçatandır. Hər kəs bu mənbələrdən faydalana bilmir. Lakin əlyazmalar tənqidi nəşr edildikdən, bərpa olunduqdan, yığılıb sistemləşdirildikdən sonra geniş oxucu və tədqiqatçı kütləsinin istifadəsinə açılır.
Əlyazma şəklində olduqları mərhələdə isə onlardan istifadə xüsusi hazırlıq və peşəkar bacarıq tələb edir. Əgər bərpa və tənqidi nəşr prosesi indiki vaxtın beşdə biri və ya onda biri qədər müddətdə həyata keçirilə bilsə, nəticələr də tamamilə fərqli olacaq.
Məsələn, hazırkı imkanlarla on il ərzində min və ya on min kitabın bərpası mümkündürsə, yeni texnologiyalar sayəsində bu rəqəm yüz minlərlə əsərə çata bilər.
Dəqiq portal – əlyazmaların bərpasını sürətləndirən platforma
Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrin ilk və ən mühüm addımı genişmiqyaslı gözəl əlyazmalar portalının yaradılmasıdır.
Layihənin ilkin mərhələsində məqsəd ölkədə mövcud olan əlyazmaların mümkün qədər böyük hissəsini vahid platformada toplamaqdır. Bunun üçün artıq bir sıra iri kitabxanalarla danışıqlar aparılıb.
Universitet Kitabxanası layihədə iştirak etməyə hazır olduğunu bildirib. Parlament kitabxanası ilə də razılaşmalar əldə olunub və müqavilələr ya hazırlanıb, ya da imzalanma mərhələsindədir.
Milli Kitabxana da layihəni araşdırdıqdan sonra bu təşəbbüsə qoşula biləcəyini bəyan edib.
Bundan başqa, ölkənin müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən çoxsaylı kiçik və pərakəndə kolleksiyalar da mövcuddur. Onlarla işləmək daha mürəkkəbdir. Çünki bir çoxu qapalı fondlarda saxlanılır və onların məsul şəxslərinin müəyyənləşdirilməsi belə əlavə vaxt tələb edir.
Hazırda bu istiqamətdə işlər davam etdirilir və ümid edilir ki, ilin birinci yarısının sonunadək və ya ikinci yarısının əvvəlində portalın ilkin versiyası istifadəyə veriləcək. Bundan sonra tədqiqatçılar sistemdən yararlana biləcək və layihənin növbəti mərhələləri mərhələli şəkildə həyata keçiriləcək.
Ölkənin böyük kitabxanaları ilə əməkdaşlığa start verilib
Bu layihə ilə paralel olaraq və onu tamamlayan digər bir sistem də Nur Mərkəzində hazırlanır. Gözlənilir ki, həmin sistem əhatəli əlyazmalar portalından da daha tez istifadəyə verilsin.
Bu platforma “Əl-Fihrist” adlanır.
Keçmişdə İslam alimləri yazılı irsin və elmi mənbələrin tanıdılması üçün “fihrist” anlayışından istifadə edirdilər. Məşhur “İbn ən-Nədim Fihristi” və “Nəcaşi Fihristi” bunun ən tanınmış nümunələrindəndir. Həmin əsərlərdə İslam alimlərinin kitabları, risalələri və elmi irsi haqqında məlumatlar toplanırdı.
Yeni sistemin adı da məhz bu qədim elmi ənənədən ilham alınaraq “Əl-Fihrist” seçilib.
“Əl-Fihrist” – qədim ənənənin müasir formada dirçəldilməsi
Bu portal İslam dünyasının ən geniş elmi metadata bazası olacaq.
Daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, hazırda mərkəzdə kitablar, elmi jurnallar, dissertasiyalar və yaxın gələcəkdə əlyazmalar üzrə geniş məlumat bazaları mövcuddur. Lakin metadata yalnız rəqəmsal mətni əldə olan əsərlərlə məhdudlaşmır.
Əslində İslam dünyasının elmi irsi bu resurslardan qat-qat genişdir. Buna görə də “Əl-Fihrist” layihəsinin məqsədi yalnız mövcud rəqəmsal mənbələri deyil, bütövlükdə İslam sivilizasiyasının yazılı irsini əhatə edən hərtərəfli məlumat bazası formalaşdırmaqdır. Bu isə gələcək tədqiqatlar üçün yeni imkanlar yaradacaq və İslam elmi irsinin daha sistemli şəkildə öyrənilməsinə şərait təmin edəcək.
İslam dünyasının bütün elmi məlumatlarını bir araya gətirən vahid baza
Bizim məqsədimiz İslam dünyasında mövcud olan bütün təsviri və biblioqrafik məlumatları vahid mərkəzdə toplamaqdır. Belə ki, hər hansı tələbə və ya tədqiqatçı müəyyən mövzunu axtardıqda sistem ona həmin sahədə mövcud olan əsərləri təqdim edə bilsin.
Məsələn, istifadəçi müəyyən bir mövzunu axtararsa, sistem ona bu mövzu ilə bağlı iyirmi kitabın mövcud olduğunu göstərəcək. Ola bilər ki, həmin kitabların bəzilərini Nur Mərkəzi rəqəmsallaşdırıb, bəzilərinə isə müxtəlif səbəblərdən çıxış əldə olunmayıb. Bəzi hallarda müəllif hüquqları ilə bağlı məsələlər həll edilmədiyi üçün həmin əsərlər sistemə daxil edilməyib. Lakin ən azı onların mövcudluğu barədə məlumat istifadəçiyə təqdim olunmalıdır.
Bu səbəbdən məqsəd İslam dünyasına aid bütün elmi mənbələrin metadata və biblioqrafik məlumatlarını özündə birləşdirən hərtərəfli məlumat bazası yaratmaqdır. Bu bazanın bir hissəsini ölkə daxilində və xaricində saxlanılan əlyazmalar barədə məlumatlar təşkil edəcək.
Əslində, məqsəd İslam dünyasının bütün elmi irsini vahid platformada bir araya gətirməkdir. Bu sistem eyni zamanda əlyazmalar portalı ilə qarşılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərəcək, ona məlumat təqdim edəcək və ondan məlumat alacaq.
Məsələn, müəyyən bir əsərin əlyazmaları barədə araşdırma apararkən sistem göstərə bilər ki, həmin əsərin iki və ya üç nüsxəsi bizim bazada mövcuddur. Bununla yanaşı, həmin əsərin Misirdə, Türkiyədə, Yəməndə və ya Avropa ölkələrində saxlanılan daha on nüsxəsi də var. Bu hallarda bizdə yalnız onların biblioqrafik məlumatları və təsviri göstəriciləri olacaq.
“Əl-Fihrist” – İslam dünyasının ən böyük elmi məlumat bazası
İnşallah, “Əl-Fihrist” portalı da yaxın vaxtlarda təqdim olunacaq. Hazırlıq işlərinin böyük hissəsi artıq tamamlanıb və ümid edirik ki, qarşıdakı bir-iki ay ərzində onun rəsmi təqdimatı keçiriləcək.
İslam dünyasının ən geniş elmi məlumat bankı
Müsahibənin sonunda son dövrlərdə həyata keçirilən bəzi texnoloji layihələrə də toxunmaq istərdim.
İnformasiya texnologiyaları sahəsində yeni imkanlar yaranıb və süni intellektin inkişafı ilə tamamilə yeni mərhələ başlayıb. Çatbot texnologiyalarının meydana çıxması və süni intellekt sahəsində baş verən sıçrayışdan sonra əsas məqsədimiz bu imkanlardan maksimum səviyyədə yararlanmaqdır.
Bu istiqamətdə bir sıra layihələrə başlanılıb. Daha əvvəl Qurani-Kərimlə bağlı hərtərəfli portal yaratmışdıq. Həmin bazada Quran təfsirləri, tərcümələri və ayələrlə bağlı müxtəlif elmi materiallar toplanmışdı.
Süni intellekt texnologiyalarının inkişafından sonra isə bu bazaya yeni imkan əlavə edildi və “Təfsirlərlə dialoq” bölməsi istifadəyə verildi.
Süni intellekt Nur Mərkəzinin tədqiqat xidmətlərinə daxil olur
Hazırda istənilən şəxs öz bilik səviyyəsindən, istifadə etdiyi dildən və üslubundan asılı olmayaraq bu sistemdən istifadə edə bilir.
Əvvəllər ərəb dilini bilməyən şəxs ərəb mənbələrindən yararlana bilmirdi. Fars dilini bilməyən istifadəçi farsdilli əsərlərə müraciət etməkdə çətinlik çəkirdi. Eləcə də fəlsəfi təfsirlərin mürəkkəb elmi dili geniş auditoriya üçün əlçatan olmurdu.
Lakin hazırda istifadəyə verilmiş xüsusi Quran çatbotu sayəsində istifadəçi istənilən səviyyədə və istənilən üslubda sual verə bilir.
Məsələn, o, müəyyən ayə barədə müfəssirlərin fikirlərini soruşa bilər və ya sistemdən həmin mövzunu sadə dildə izah etməsini istəyə bilər. Sistem mövcud təfsir mənbələrindən istifadə edərək cavab təqdim edir.
İstifadəçi həmçinin müəyyən müfəssirin baxışını da soruşa bilər. Məsələn, Fəxruddin Razi bu ayə haqqında nə deyib? Əhli-sünnə alimlərinin mövqeyi nədir? Şiə müfəssirlərinin yanaşması necədir? Ayənin ədəbi, ictimai, siyasi və ya digər aspektləri barədə hansı nəticələr çıxarmaq olar?
Sistem bütün bu suallara mövcud elmi mənbələr əsasında cavab verir.
Xüsusi Qurani-Kərim çatbotunun ümumi süni intellekt sistemlərindən fərqi
Quran təfsirləri üçün hazırlanmış bu xüsusi çatbot ümumi süni intellekt sistemlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Ümumi sistemlər çox geniş və müxtəlif mənbələrdən istifadə edir. Həmin mənbələr arasında qeyri-dəqiq, zəif və ya etibarsız məlumatlar da ola bilər. Bəzi hallarda sistemlər özləri yeni məzmun formalaşdırır və bu da yanlışlıqlara səbəb ola bilir.
Lakin burada istifadə olunan proqramlaşdırma və təlimat sistemi elə qurulub ki, çatbot yalnız müəyyən edilmiş etibarlı mənbələrdən istifadə edir. Mənbələrə istinad mexanizmi də nəzarət altındadır və təqdim olunan hər bir məlumatın sənədi göstərilir.
Bu sistemin ən mühüm üstünlüklərindən biri də məhz budur. Çünki cavabda göstərilən istinada klik etdikdə istifadəçi birbaşa həmin kitabın və ya mənbənin müvafiq səhifəsinə keçə bilir və məlumatın doğruluğunu özü yoxlaya bilir. Bu da elmi etibarlılığı və araşdırma imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Süni intellektin tədqiqat xidmətlərinə inteqrasiyası
Bənzər bir layihə hədislər sahəsində də həyata keçirilib. Daha əvvəl “Hərtərəfli Hədis Bazası” fəaliyyət göstərirdi və burada müxtəlif mənbələrdən toplanmış hədislər bir araya gətirilmişdi. Hazırda xüsusi çatbot sistemi məhz həmin hədis bazası üzərində qurulub.
Məsələn, bu gün aktual olan “dayanıqlılıq” anlayışı ilə bağlı axtarış aparıldıqda, istifadəçi bu termini birbaşa hədis mətnlərində tapa bilməyə bilər. Lakin sistem artıq həmin mövzu ilə əlaqəli məzmunları müəyyən edib təqdim etmək imkanına malikdir.
İstifadəçi daha konkret şəkildə soruşa bilər ki, İmam Sadiqin (ə) dayanıqlılıq barədə buyurduqları hansılardır. Sistem bu sorğunu təhlil edir və hədislərin dərin məna qatlarına nüfuz edərək mövzu ilə əlaqəli mətnləri ortaya çıxarır.
Bəzən bu əlaqələr ilk baxışda hətta uzun illər hədislərlə məşğul olmuş mütəxəssislərin də diqqətindən yayınır. Lakin sistem semantik analiz vasitəsilə həmin bağlılıqları aşkar edə bilir.
Müasir anlayışların hədislərdən çıxarılması
Biz bu üsulu vaxtilə “sığorta” mövzusu üzərində də sınaqdan keçirmişdik. Sığorta müasir dövrə aid anlayışdır və klassik hədis mətnlərində bu termin mövcud deyil.
Bununla belə, sistem gələcək ehtiyaclar üçün ehtiyat saxlamağı, çətin günlərə hazırlıq görməyi və risklərin qarşısını almağı tövsiyə edən hədisləri müəyyənləşdirərək bu mövzu ilə əlaqələndirib.
Araşdırmalar göstərir ki, sığortanın fiqhi əsasları barədə yazan bir sıra müəlliflər belə bu hədislərin bir hissəsinə diqqət yetirməyiblər. Süni intellekt isə bu məzmunları üzə çıxarmağa imkan verir.
“Kitablarla dialoq” xidməti istifadəyə verilib
Mərkəzdə həyata keçirilən digər layihələrdən biri də “Kitablarla dialoq” xidmətidir. Hazırda istifadəçilər “NoorLib” platformasında kitablarla interaktiv şəkildə ünsiyyət qura bilirlər.
Son dövrdə bu istiqamətdə həyata keçirilən yeni layihələrdən biri də Şəhid Ayətullah Seyid Əli Xameneinin əsərləri əsasında hazırlanmış xüsusi dialoq sistemidir. Layihənin sınaq versiyası artıq hazır vəziyyətə gətirilib.
Bu məqsədlə Şəhid Ayətullah Seyid Əli Xameneinin inqilabdan əvvəlki və sonrakı çıxışları, rəhbərlik dövrünə aid bəyanatları, eləcə də digər çıxış və əsərləri bir araya toplanıb.
Bununla yanaşı, İslam İnqilabı Nəşriyyatının və əlaqədar qurumların onun fikir və baxışları ilə bağlı nəşr etdikləri materiallar da sistemə daxil edilib.
Bütün bu mənbələr yenidən emal olunaraq vahid məlumat bazasında birləşdirilib və süni intellekt texnologiyaları vasitəsilə təhlil edilib. Nəticədə yüksək keyfiyyətli və faydalı bir sistem əldə olunub.
Lakin Şəhid Ayətullah Seyid Əli Xamenei ilə bağlı yayımlanan bütün materialların müvafiq qurumlar tərəfindən təsdiqlənməsi zəruri olduğundan, hazırlanmış layihə yekun qiymətləndirmə və təsdiq üçün aidiyyəti təşkilatların ixtiyarına verilib.
“Kitablarla dialoq” sisteminin genişləndirilməsi və fiqh sahəsində güclü sistemlər
Hazırda bu sistem sınaq rejimində istifadəyə açıqdır və istifadəçilərin onun imkanlarından yararlanması mümkündür. Görülən işlər bu mərhələ ilə məhdudlaşmır. Paralel olaraq daha genişmiqyaslı layihələr də həyata keçirilir ki, onların hər biri ayrıca müzakirə mövzusu ola bilər. Məsələn, fars ədəbiyyatı sahəsində də bir sıra işlərə başlanılıb.
Fiqh sahəsində süni intellekt əsaslı qərar dəstəyi
Fiqh istiqamətində mühüm məqsədlərdən biri, fətva prosesində alimlərə maksimum dəstək verə biləcək güclü bir sistemin hazırlanmasıdır.
Bu proses ilkin mərhələdən başlayır: Məsələn, konkret bir məsələ ilə bağlı Qurani-Kərimdə ayə olub-olmadığı müəyyənləşdirilir. Əgər ayə mövcuddursa, fiqh alimlərinin həmin ayəyə istinad edib-etmədiyi araşdırılır.
Daha sonra hədislər mərhələsi gəlir. Verilən məsələ ilə bağlı hansı hədislərin mövcud olduğu və fiqh alimlərinin bu hədislərlə necə davranması təhlil edilir.
Eyni zamanda hədislərin sənəd (isnad) baxımından qiymətləndirilməsi istiqamətində də geniş işlər görülüb. Mərkəzin 40 illik elmi fəaliyyəti nəticəsində böyük həcmdə tədqiqat materialı toplanıb və bu bilik bazası formalaşıb.
Böyük məlumat bazasının süni intellektlə inteqrasiyası
Bu elmi irs artıq texnoloji mühitə uyğunlaşdırılıb və müasir imkanlardan istifadə edilərək emal edilə bilir. Süni intellekt, xüsusilə böyük dil modelləri və təbii dil emalı texnologiyaları sayəsində bu məlumatların vahid şəkildə təhlili mümkün olub.
Əvvəllər bu məlumatlardan yalnız ayrı-ayrılıqda axtarış aparmaq və nəticə çıxarmaq mümkün idisə, indi sistem onları birləşdirərək kompleks analiz təqdim edə bilir.
Bu isə mərceyi-təqlidə fətva verməzdən əvvəl həmin mövzunun 1300–1400 illik elmi tarixi inkişafını görmək imkanı yaradır. Beləliklə, alim daha dərin və əsaslandırılmış qərar vermək üçün geniş elmi kontekstə sahib olur.
Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələr İslam elmi irsinin rəqəmsallaşdırılması, sistemləşdirilməsi və güclü analizinin yeni mərhələsini formalaşdırır.
Xəbərin sonu
Rəyiniz