Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, “İrfanın sivilizasiya müstəvisində ictimai təzahürü və onun İran İslam Respublikasının idarəçilik sistemi ilə əlaqəsi: Çağırışlar və imkanlar” mövzusunda keçirilən konfransın yeddinci ixtisaslaşdırılmış iclası “Müasir irfanşünaslığın zərərverici amillərinin təhlili” mövzusuna həsr olunub. İclasın elmi katibi Höccətül-İslam Əhməd Məliki olub. Tədbirdə Höccətül-İslam vəl-müslimin Həmid Parsania və doktor Fənayi Əşkuri məruzəçi qismində iştirak ediblər.
İrfan və onun cəmiyyətlə əlaqəsi məsələsi
Əhməd Məliki iclasın əvvəlində alim, iştirakçı və dinləyiciləri salamlayaraq irfanşünaslığın uzun tarixə malik olduğunu bildirib və deyib: Bu sahə qədim keçmişə malik olsa da, bu gün yeni suallar və çağırışlarla üz-üzədir. Həmin sualların bir hissəsi irfanın siyasət, cəmiyyət və sivilizasiya ilə münasibətinə, digər hissəsi isə irfanşünaslığın başqa elmi istiqamətlərlə əlaqəsinə aiddir.
O əlavə edib: Bu ön konfransın keçirilməsi də məhz bu narahatlıqdan irəli gəlir. Məqsəd irfanı yalnız fərdi müstəvidə deyil, onun ictimai və sivilizasiya yönlərini də araşdırmaqdır.
“İctimai irfan” anlayışı ziddiyyətlidirmi?
Höccətül-İslam Əhməd Məliki çıxışının davamında iclasın əsas sualını səsləndirərək bildirib: İlk baxışda “ictimai irfan” ifadəsi ziddiyyətli görünə bilər. Çünki insanların çoxunun təsəvvüründə irfan irsi daha çox fərdi mənəvi yol, tənhalıq, küncə çəkilmək və çilləyə çəkilmə kimi anlayışlarla əlaqələndirilir.
O bildirib: “İctimai irfan” anlayışı irəli sürüləndə belə bir sual yaranır: Görəsən, ümumiyyətlə, irfanla ictimai və siyasi məsələlər arasında hər hansı əlaqə varmı? Əgər irfan keçmişdə əsasən fərdi sahəyə yönəlmişdisə, bu gün də həmin istiqamətdə qalmalıdır, yoxsa onun üçün yeni üfüqlər müəyyən etmək mümkündür?
İclasın elmi katibi vurğulayıb ki, bu suala cavab əvvəlcədən məlum deyil və bununla bağlı müxtəlif ehtimallar irəli sürmək olar. O cümlədən, tarixi irfanı yalnız fərdiyyətçi baxımdan başa düşmək doğrudurmu, yoxsa bu yanaşmaya yenidən baxılmalıdır?
O, çıxışının davamında əsas müzakirə mövzusunun bu sual olduğunu bildirib: Fərdiyyətçilik irfanın mahiyyət və kimliyinin ayrılmaz hissəsidirmi, yoxsa bu gün “ictimai irfan” adı ilə irəli sürülən yanaşma klassik irfan ənənəsində mövcud olan potensialların davamı sayıla bilər və keçmişdən qopmuş tamamilə yeni bir hadisə deyil?
Çıxışının digər hissəsində Höccətül-İslam Əhməd Məliki bu sualları məruzəçilərin diqqətinə çatdıraraq onlardan irfanın cəmiyyət və sivilizasiya məsələləri ilə əlaqəsi barədə fikirlərini bölüşmələrini istəyib.
İrfanı İslam maarifindən ayrı şəkildə dərk etmək mümkün deyil
Doktor Fənayi Əşkuri çıxışının əvvəlində bildirib ki, müasir irfanşünaslığın bəzi problemlərinin kökü tədqiqatın başlanğıc nöqtəsindədir. O vurğulayıb ki, İslam irfanını düzgün tanımaq üçün əvvəlcə İslamı vahid və bütöv bir maarif sistemi kimi dərk etmək lazımdır.
O deyib: Bir çox yanlış yanaşmalar İslam irfanını İslamın digər təlimlərindən ayrı şəkildə araşdırıldıqda meydana çıxır. Halbuki İslam irfanı İslamın ayrılmaz hissəsidir və onu dinin digər istiqamətlərini tanımadan anlamaq bu ənənə haqqında natamam təsəvvür yaradır.
Qum Elmi hövzəsinin fəlsəfə və irfan üzrə müəllimi qeyd edib ki, əgər tədqiqatın başlanğıcında İslam irfanını İslamı hərtərəfli tanımadan başa düşməyin mümkün olduğu qəbul edilərsə, araşdırma elə ilk addımdan yanlış istiqamətə yönələcək.
Fiqh, kəlam və irfan arasında süni qarşıdurma
O, geniş yayılmış bəzi yanaşmalara toxunaraq “İslamın irfan məktəbi” “İslam fiqh sistemi” və ya “ İslamın etiqad yönü” qarşısında qoymağın dinin mahiyyətinə yanlış baxışdan qaynaqlandığını bildirib.
Doktor Əşkuri deyib: İslam bir-biri ilə sıx bağlı olan müxtəlif sahələrdən ibarət bütöv bir sistemdir. Etiqad əsasları, fiqh hökmləri, əxlaq, dini ayinlər və mənəviyyat bu sistemin ayrılmaz hissələridir. Onlardan hər hansı birinin nəzərdən kənarda qalması din haqqında natamam təsəvvür yaradır.
O əlavə edib: Əgər fiqh etiqad əsaslarından ayrılarsa, bir çox hökmlər nəzəri dayağını itirər. Eləcə də irfan etiqad, əxlaq və fiqh hökmləri nəzərə alınmadan öyrənilərsə, nəticədə İslam irfanı haqqında yanlış təsəvvür formalaşacaq.
Fəlsəfə və irfan üzrə alim vurğulayıb ki, fiqh, kəlam, əxlaq və irfan İslamın müxtəlif tərəfləridir. Onların heç biri digərini əvəz etmir və yalnız birlikdə dini tam şəkildə təqdim edə bilirlər.
İrfan dinin xaricində deyil, onun batini mahiyyətidir
Fənayi Əşkuri İslam irfanının “dinin batini” olduğunu vurğulayaraq izah edib ki, dini etiqadlar, hökmlər və əməllər mənəvi və batini baxımdan qiymətləndirildikdə irfan müstəvisinə daxil olur. Buna görə də irfanla İslamın münasibəti iki ayrı cərəyanın münasibəti deyil, əksinə irfan dinin daxili qatlarından biridir.
İrfan yalnız fərdi həyata aiddirmi?
Məruzəçi daha sonra iclasın əsas mövzusu olan irfanın cəmiyyətlə əlaqəsinə toxunaraq bildirib ki, bu sualın cavabını İslamın özündə axtarmaq lazımdır. Əgər İslam yalnız fərdi həyata aid deyilsə və ictimai həyat üçün də proqram təqdim edirsə, İslam irfanı da bu çərçivədən kənarda qala bilməz.
O xatırladıb ki, İslam həm insanın fərdi, həm də ictimai həyatına diqqət yetirir. Buna görə də İslam irfanı da İslamın müəyyən etdiyi yoldan fərqli istiqamətdə hərəkət edə bilməz.
İmam Xomeyni Təhsil və Tədqiqat İnstitutunun fəlsəfə kafedrasının professoru həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) və İmam Əlinin (ə) həyat yoluna istinad edərək bildirib ki, ədalətin bərqərar edilməsi, cəmiyyətin idarə olunması və zülmlə mübarizə dini həyatın ayrılmaz hissəsidir. O əlavə edib ki, İslamda mənəviyyat cəmiyyətin daxilində yaşayır və sosial məsuliyyətdən ayrı deyil.
Niyə “ictimai irfan” ifadəsi ilə razı deyiləm?
O, çıxışının digər hissəsində “ictimai irfan” termini barədə danışaraq bildirib ki, bu ifadəni dəqiq hesab etmir.
O deyib: “İctimai” sözünün əlavə olunması belə bir təsəvvür yaradır ki, guya həqiqi irfan yalnız fərdi xarakter daşıyıb və indi isə yeni bir irfan növü meydana gəlib. Halbuki İslam irfanı ilk gündən etibarən həm fərdi, həm də ictimai yönlərə malik olub.
Fənayi Əşkuri bildirib: İrfan elə irfandır. O, həm insanın mənəvi kamilləşməsinə, həm də cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətlərinə diqqət yetirir. İnsan məhz cəmiyyətin içində kamilləşir və əxlaqi fəzilətlərin bir çoxu da yalnız ictimai həyat şəraitində özünü göstərə bilir.
O vurğulayıb ki, İslam irfanının nümunəsi İslam Peyğəmbəri Məhəmməd (s) və İmam Əlidir (ə). Onlar təkliklə ictimai fəaliyyəti, özünütərbiyə ilə cəmiyyət quruculuğunu bir-biri ilə tarazlaşdırıblar.
Tarixi problem – fərdiyyətçi baxışın üstünlük qazanması
İclasın davamında doktor Əhməd Məliki belə bir sual ünvanlayıb: İrfan haqqında deyilənlər “arzu olunan irfan”a aiddir, yoxsa bunu tarixi irfan ənənəsinə də aid etmək olar?
Fənayi Əşkuri cavabında İslam təlimlərinin mahiyyəti ilə İslam elmlərinin tarixi inkişafını bir-birindən fərqləndirərək bildirib ki, İslam maarifinin bir çox sahələri tarix boyu həddindən artıq fərdi məsələlər üzərində cəmləşib.
O, fəlsəfə, fiqh və irfanı nümunə göstərərək deyib: Məsələn, İslam fəlsəfəsində varlıqşünaslıq sahəsi böyük inkişaf yolu keçib, lakin sosial fəlsəfə ilə bağlı mövzular daha az inkişaf edib. Eləcə də fiqhdə tarixi şərait səbəbindən əsas diqqət fərdi məsələlərə yönəlib, sivilizasiya və ictimai quruculuqla bağlı mövzular isə kifayət qədər inkişaf etməyib.
İrfan ənənəsi cəmiyyətdən tam uzaq olmayıb
Qum Elmi hövzəsinin fəlsəfə və irfan üzrə müəllimi çıxışının sonunda vurğulayıb ki, fərdi baxış üstünlük təşkil etsə də, irfan ənənəsini ictimai məsələlərə tam laqeyd hesab etmək düzgün deyil.
O, fütüvvət ənənəsini irfanla ictimai xidmət arasında əlaqənin nümunəsi kimi təqdim edərək bildirib: Şücaətli insanlar insanlara xidmət etməyi və zülmkarlıqla mübarizəni öz mənəvi yolunun bir hissəsi hesab edirdilər. Lakin sonrakı dövrlərdə bu ənənə də daha çox fərdiyyətçi yozumlarla müşayiət olunmağa başladı.
Fənayi Əşkuri İslam tarixində mübariz ariflərin mövcudluğunu da xatırladaraq Ruhullah Xomeynini mənəviyyatla ictimai məsuliyyətin vəhdətinin parlaq nümunəsi adlandırıb və deyib: İmam Xomeyninin (r) şəxsiyyətində mənəvi yönü onun mübarizəsi və ictimai fəaliyyəti ilə bir-birindən ayırmaq mümkün deyil. Bu iki xüsusiyyət birlikdə vahid bir həqiqəti təşkil edir.
Geniş yayılmış bir tənqidə cavab
“İctimai irfan” irfana zorla qəbul etdirilmiş bir yanaşmadırmı?
İclasın davamında elmi katib Höccətül-İslam Əhməd Məliki konfransın adı ilə bağlı səsləndirilən bəzi tənqidlərə toxunaraq məruzəçiyə belə bir sual ünvanlayıb: “İctimai irfan” anlayışı İslamın həqiqi irfan ənənəsinə söykənir, yoxsa müasir dövrün ehtiyac və şərtlərinin təsiri altında formalaşmış bir yanaşmadır?
O bildirib: Bəzi tənqidçilər hesab edirlər ki, son onilliklərdə əxlaq, fəlsəfə və indi də irfan kimi anlayışlar siyasi və ictimai baxış prizmasından yenidən şərh edilməyə çalışılır. Halbuki onların fikrincə, tarixi irfan ənənəsi hər şeydən əvvəl fərdi mənəvi kamilləşməyə əsaslanıb. Buna görə də belə bir sual meydana çıxır: İrfana ictimai ölçünün aid edilməsi bu ənənənin öz mahiyyətindən qaynaqlanır, yoxsa ona kənardan verilmiş bir yozumdur?
Heç bir elm son həddə çatmır
Fənayi Əşkuri cavabında bildirib ki, dəyişiklik və yenidən düşünmə bütün elmlərin yaşaması üçün zəruridir. O vurğulayıb ki, heç bir elmi tam başa çatmış hesab etmək olmaz.
O deyib: Hər nəsil qarşısında yeni problemlər görür. Buna görə də həm keçmiş elmi irsi yenidən oxuyur, həm də lazım gəldikdə onu tənqid edir, islah edir və tamamlayır. Bu proses fəlsəfə, fiqh və digər İslam elmlərində olduğu kimi, irfanda da davam edir.
O əlavə edib ki, irfan elmi də digər elmlər kimi inkişaf və təkamül yolunu davam etdirir. Buna görə də hər dövrün tələblərinə uyğun olaraq irfan haqqında anlayışımızın daha da dərinləşməsi və kamilləşməsi təbiidir.
Hövzə və universitet müəllimi bu inkişafın mühüm istiqamətlərindən birinin irfanın digər elm sahələri ilə münasibətinin araşdırılması olduğunu bildirib.
O deyib: Harada irfan nəzəriyyəsinə uyğun dünyagörüşü elmi sistemdə yer alırsa, onun təsirləri digər sahələrdə də özünü göstərir. Bu, əxlaqdan və Qurani-Kərim təfsirindən başlayaraq insanın cəmiyyətə və ictimai həyata baxışına qədər bütün sahələri əhatə edir.
İrfanın ictimai potensialı daha geniş izaha ehtiyac duyur
Konfransın mövzusuna toxunan Fənayi Əşkuri qeyd edib ki, irfan tarixində daha çox mənəvi kamilləşmənin fərdi tərəflərinə diqqət yetirilib, onun ictimai ölçüləri isə ayrıca və sistemli şəkildə kifayət qədər araşdırılmayıb.
Fəlsəfə və irfan üzrə alim bildirib ki, irfanın mənəvi tərbiyə prinsipləri ictimai potensiala da malikdir. Lakin bu imkanlar indiyədək aydın və sistemli şəkildə izah edilməyib.
O vurğulayıb ki, irfani tərbiyənin məqsədi yalnız saleh bir insan yetişdirmək deyil. Bu tərbiyə cəmiyyətdə təsir göstərən, dəyişiklik yaradan və sosial məsuliyyət hissi daşıyan insanların formalaşmasına xidmət etməlidir.
Fənayi Əşkuri Ruhullah Xomeyninin (r) təcrübəsinə istinad edərək bildirib ki, bu yanaşma mənəviyyat, ədalət uğrunda mübarizə və ictimai fəallıq arasında möhkəm əlaqə qurmağın mümkün olduğunu göstərdi. Bununla belə, irfan elmində bu potensialın ifadəsi və sistemləşdirilməsi istiqamətində yenidən işlənməyə hələ də ehtiyac var.
“İrfanın sosial təzahürləri” üzrə VII ixtisaslaşmış iclasdan reportaj
“İrfanın sosial təzahürləri” üzrə VII ixtisaslaşmış iclasdan reportaj
Rəyiniz