Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, hər bir işdə balans və orta həddə riayət etmək zəruri və vacibdir. İnsan orta həddi aşdığı zaman israfa yol verir. İsraf əslində həm fərdi, həm də ictimai baxımdan bir yanlışlıqdır və insanların fərdi və ictimai həyatında çoxsaylı fəsadlara səbəb olur.
Bu gün müxtəlif cəmiyyətlərdə optimal istehlak mədəniyyəti geniş şəkildə təbliğ olunur və müxtəlif sahələrdə israfçılığa qarşı mübarizə aparılır. İslam dinində də müsəlmanların mənbə və maarifində israf ciddi şəkildə pislənmişdir.
Qurani-Kərimdə və hədislərdə israfın müxtəlif aspektlərinə toxunulmuş, bu əməlin haram olması və onun nəticələri açıqlanmaqla fərdlər və İslam cəmiyyəti arasında etidal və orta həddə riayət ruhunun formalaşdırılması məqsədi güdülmüşdür. Bu barədə Elmi Hövzənin müəllimlərindən Höccətül-islam Seyid Əli Musəvi ilə söhbət etdik.
İsraf nədir və hansı mənanı daşıyır?
Bu söz «س ر ف» kökündən götürülüb və insanın gördüyü hər hansı işdə həddi aşması və müəyyən olunmuş sərhədi keçməsi mənasını verir. «Müfrədat» kitabı, cild 2, səhifə 211.
«İsraf» sözü müsbət əməllərdə, məsələn, infaq və bəxşiş zamanı da həddin aşılması mənasında işlədilir. Belə ki, «Furqan» surəsinin 67-ci ayəsində buyurulur:
«وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا»
«Onlar xərclədikləri zaman nə israf edir, nə də xəsislik göstərirlər.»
Lakin terminoloji baxımdan «israf» sözü yalnız nemətlərdən düzgün istifadə etməmək və hər hansı bir məsələdə həddi aşmaq mənasında işlədilir.
İsrafla təbzir arasındakı fərq
«Təbzir» bir şeyi dağıtmaq və səpələmək mənasını verir və malını boş yerə tələf edən şəxs haqqında işlədilir. «Müfrədat» kitabı, cild 1, səhifə 251.
Təbzir gündəlik dildə «mal-dövlətin sağa-sola səpələnməsi və boş yerə xərclənməsi» mənasında işlənir və məna baxımından israfa yaxındır.
İsraf yemək, geyim, sərvət və digər məsələlər də daxil olmaqla bütün işlərdə həddi aşmağa aid edilir. Təbzir isə yalnız mal-dövlətin və sərvətin hədər verilməsinə aiddir. Bununla belə, hədislərdə bəzən «israf» və «təbzir» eyni mənada da işlədilir.
İmam Əli (ə) buyurur:
«أَلَا وَ إِنَّ إِعْطَاءَ الْمَالِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذِیرٌ وَ إِسْرَافٌ وَ هُوَ یَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِی الدُّنْیَا وَ یَضَعُهُ فِی الْآخِرَهِ»
«Agah olun! Malı haqqı olmayan yerdə vermək təbzir və israfdır. Bu əməl sahibini dünyada yüksəltsə də, axirətdə alçaldar.»
«Nəhcül-bəlağə», 126-cı xütbə.
İsrafın hökmü
İsraf terminoloji mənada haram olan günahlardandır. Çünki bu əməldə həm Allahın haqqının, həm də insanların haqqının pozulması baş verir.
Allahın haqqının pozulması ona görədir ki, Allahın nemətləri hədər edilir. İnsanların haqqının pozulması isə ona görədir ki, başqa bir insan ehtiyac içində olduğu halda, israf edən şəxs sahib olduğu neməti həddindən artıq istifadə etməklə tələf edir.
Qurani-Kərimdə israf mövzusu
Qurani-Kərimdə bu söz və onun müxtəlif törəmələri 23 dəfə təkrar olunmuş və həm ümumi, həm də terminoloji mənada işlədilmişdir.
«وَ لا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِین»
«İsraf edənlərin əmrinə itaət etməyin.»
Şüəra surəsi, 151-ci ayə.
Həmçinin Allah-Taala buyurur:
«وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِین»
«Yeyin və için, lakin israf etməyin. Həqiqətən, Allah israf edənləri sevmir.»
Əraf surəsi, 31-ci ayə.
Başqa bir ayədə isə belə buyurulur:
«إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّاب»
«Həqiqətən, Allah israf edən və yalan danışan kəsi doğru yola yönəltməz.»
Ğafir surəsi, 28-ci ayə.
Əhli-beyt (ə) rəvayətlərində israf
Rəvayət mənbələrində də israf və təbzir məsələsi ilə bağlı çoxsaylı hədislərə rast gəlinir. İmam Sadiq (ə) bir hədisdə buyurur:
«ادنی الاسراف هراقه فضل الاناء و ابتذال ثوب الصون و القاء النوی»
«İsrafın ən aşağı mərtəbəsi qabda içildikdən sonra artıq qalan suyu tökmək, iş paltarı ilə bayırda geyinilən paltarın eyni olması və xurma yedikdən sonra onun çəyirdəyini atmaqdır.»
«Vəsailüş-şiə», 3-cü cild, 28-ci bab, 3-cü hədis, səh. 374.
Bu hədisdə İmam (ə) israfın həddini və sərhədini nümunələr vasitəsilə bəyan etmiş və bunu digər məsələlərə də şamil etmək mümkündür.
İmam Əli (ə) israf edən şəxsin əlamətlərini belə açıqlayır:
«لِلْمُسْرِفِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ یَأْکُلُ مَا لَیْسَ لَهُ وَ یَلْبَسُ مَا لَیْسَ لَهُ وَ یَشْتَرِی مَا لَیْسَ لَهُ»
«İsraf edən şəxsin üç əlaməti vardır: Özünə aid olmayan şeyi yeyər, özünə aid olmayan paltarı geyinər və özünə aid olmayan şeyi satın alar.»
«Biharül-ənvar», cild 72, səh. 304.
Burada «özünə aid olmayan» ifadəsində məqsəd insanın məqamına və imkanlarına uyğun olmayan, onun həddini aşan şeylərdir.
Başqa bir hədisdə İmam Əli (ə) qənaət və orta həddə riayət etməyi sərvətin artmasına səbəb olan, israfı isə sərvəti məhv edən amil kimi təqdim edir.
«Biharül-ənvar», cild 68, səh. 347.
İsrafın növləri
İsraf, yəni balans və orta həddən çıxmaq, çoxsaylı nümunələrə malikdir. Bunlar aşağıdakılardır:
Əqidəvi israf: Qurani-Kərimdə günah işlətmək də israf hesab olunur. Çünki insan orta həddən kənara çıxmış olur. Allah-Taala buyurur:
«وَ کَذلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ، وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبِّهِ، وَ لَعَذابُ الْآخِرَهِ أَشَدُّ وَ أَبْقی»
«Biz Rəbbinin ayələrinə iman gətirməyən və israf edən kəsi belə cəzalandırarıq. Axirət əzabı isə daha şiddətli və daha davamlıdır.»
Taha surəsi, 127-ci ayə.
Əxlaqi və davranış israfı: İnsan əxlaqi sərhədlərdən uzaqlaşdığı zaman israf baş verir. Cinsi azğınlıq, pis davranışlar və hər cür yanlış əxlaqi davranış israf anlayışına daxildir.
Qurani-Kərimdə Lut qövmü ilə bağlı Allah-Taala onların çirkin əməllərinə görə «israf edənlər» adlandırıldığını bildirir. Çünki onlar şəriət və ağılın müəyyən etdiyi sərhədləri aşmışdılar:
«إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَهً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُون»
«Siz qadınları qoyub şəhvətlə kişilərə yaxınlaşırsınız. Həqiqətən, siz həddi aşan bir qövmsünüz.»
Əraf surəsi, 81-ci ayə.
İqtisadi israf: Gündəlik həyatda baş verən bir çox israf halları bu qrupa daxildir. Məsələn, istifadə oluna biləcək əşyaları məhv etmək və ehtiyac olmayan şeyləri təmin etmək.
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«رختخوابی برای مرد و رختخوابی برای خانوادهاش و رختخوابی برای میهمانش لازم است و رختخواب اضافه از آنِ شیطان است.»
«Kişi üçün bir yataq, ailəsi üçün bir yataq və qonağı üçün bir yataq lazımdır. Bundan artıq yataq isə şeytana məxsusdur.»
«Biharül-ənvar», cild 76, səh. 321.
Bədənə zərər verən hər hansı bir şeyi az və ya çox miqdarda istifadə etmək də israf nümunələrindəndir. Məsələn, şərabdan istifadə bu məsələyə daxildir; çünki onun hətta az miqdarı belə bədən üçün zərərlidir.
Həmçinin hər hansı bir şeydən, o cümlədən yemək, içmək və geyimdən həddindən artıq istifadə etmək israf sayılır.
İnsanın məqamına və imkanlarına uyğun olmayan əşyaları əldə etmək, məsələn, həddindən artıq böyük ev, nəqliyyat vasitəsi və digər bu kimi şeylər almaq da israf nümunələrindəndir.
İsrafın kökləri
İsrafın yaranmasına səbəb olan amillər arasında aşağıdakı məsələləri qeyd etmək olar:
Əqidəvi köklər: Qurani-Kərimdə və Əhli-beyt (ə) rəvayətlərində israfın əqidəvi kökləri ilə bağlı müxtəlif amillərə toxunulmuşdur. Onlardan biri də aşağıdakıdır:
Cəhalət: İnsanın hər hansı sahədə səhvə yol verməsinə səbəb olan amillərdən biri cəhalət və məlumatsızlıqdır. İnsan halal mal-dövlət əldə etmək məsələsində məlumatsız olduğu zaman israfa yol verə bilər.
Sərvət insana miras yolu ilə çatdıqda və həmin malı əldə etmək üçün heç bir zəhmət çəkilmədikdə, insan təbii olaraq onun qədrini bilməyə bilər və bu da israfa gətirib çıxara bilər.
Şəhvətpərəstlik: Əraf surəsinin 81-ci ayəsində şəhvətpərəstlik Lut qövmünün israfa yönəlməsinin səbəbi kimi göstərilmişdir. Allah-Taala buyurur:
«إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ ۚ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»
«Siz qadınları qoyub kişilərə şəhvətlə yaxınlaşırsınız. Bəli, siz həddi aşan bir qövmsünüz.»
Əraf surəsi, 81-ci ayə.
Allahı yad etməkdən qafil olmaq: Qurani-Kərimdə buyurulur:
«لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً»
«Qəlbini Bizim zikrimizdən qafil etdiyimiz, nəfsinin istəyinə uyan və işi həddi aşmaq olan kəsə itaət etmə.»
Kəhf surəsi, 28-ci ayə.
Allahı yad etməkdən qafil olan və nəfsinin istəklərinə tabe olan insanlar ifratçılığa və həddi aşmağa düçar olurlar.
İsrafın psixoloji kökləri
Təkəbbür: Təkəbbür və özünü başqalarından üstün görmək kompleksi olan insanlar daim öz üstünlüklərini hər hansı yolla başqalarına nümayiş etdirməyə çalışırlar. Belə olduqda insan həddi və ölçünü aşır və israf meydana gəlir.
Özünü nümayiş etdirmək: İnsan özünü təsdiq etmək və keçmişdə yaşadığı uğursuzluqların, məğlubiyyətlərin və alçaldılma hisslərinin üzərinə pərdə çəkmək məqsədilə hərəkət etdikdə bu da istehlakçılığa və israfa gətirib çıxara bilər.
Vasvasılıq: Bu məsələdə mühüm rol oynayan amillərdən biri də vasvasılıq problemidir. İnsan vasvasılıqdan əziyyət çəkdikdə həddindən artıq xərclər edir, yaxud qonaqlıqlarda lazım olduğundan daha çox hazırlıq görür və vasvası xarakterinə görə artıq qalanları da israf edir.
İsrafın sosial və mədəni kökləri
Ailə tərbiyəsi: İnsan ailə mühitində qənaət və orta yolu tutmağı öyrənmədikdə, əksinə, israfçılıq görüb böyüdükdə özü də həyatında israfa yol verir və bu davranış onun üçün adi hala çevrilir.
Təqlid: Cəmiyyət səviyyəsində sosial nümunələr, dövlət rəhbərləri və idarəçilər istehlakçılığa meyilli olduqda, istər-istəməz həmin cəmiyyətin üzvləri də onları təqlid edərək israfa yol verirlər. Necə ki, Qurani-Kərim buyurur:
«وَ لا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِین»
“İsraf edənlərin əmrinə tabe olmayın.”
Şüəra surəsi, 151-ci ayə.
Cəmiyyətdə mədəni yoxsulluq və maarifləndirmənin olmaması: Cəmiyyətdə düzgün və səmərəli istehlak modelinin öyrədilməsi və izahı təmin edilmədikdə, həmin cəmiyyət istehlakçılığa doğru yönəlir. Bu vəziyyət mədəni yoxsulluqdan qaynaqlanır və nəticədə cəmiyyətin məhvinə səbəb ola bilər.
İsrafın nəticələri
İnsan yanlış istehlak və israfçılıq nəticəsində həm maddi, həm də mənəvi sahələrdə çoxsaylı zərərlərlə üzləşir.
Maddi nəticələr
Yoxsulluq və maddi çətinlik: Həddindən artıq istək və nəzarətsiz istehlak nəticəsində insan sonda maddi sıxıntıya düşür. Həyatda iqtisadi planlaşdırmanın olmaması, bununla yanaşı, həddindən artıq istək və istehlak yoxsulluq kimi çoxsaylı problemlərə gətirib çıxarır.
İsraf həyatda bərəkətsizliyə səbəb olur: Bu hal başqalarının hüquqlarının pozulmasına gətirib çıxarır. İsraf cəmiyyətin milli sərvətlərinin məhv olmasına səbəb olur və bunun həmin cəmiyyət üçün bərpası mümkün olmayan itkiləri meydana çıxır. Bundan əlavə, israf cəmiyyətdə “gözəgörə-göz” yarışının və bir çox xoşagəlməz sosial halların yaranmasına səbəb olur.
Mənəvi nəticələr
Uca Allahın Qurani-Kərimdə buyurduğuna əsasən, Allah israf edənləri sevmir:
«وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَ غَیْرَ مُتَشَابِهٍ ۚ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ ۖ وَ لَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»
“Odur ki, sizin üçün dirəklər üzərində qurulan və qurulmayan bağlar, xurma ağacları, məhsulları və toxumları müxtəlif olan əkinlər, bir-birinə bənzəyən və bənzəməyən zeytun və nar ağacları yaratdı. Onların meyvəsi yetişdiyi zaman ondan yeyin, biçin günü onun haqqını (yoxsulların zəkatını) verin və israf etməyin. Həqiqətən, Allah israf edənləri sevmir.”
Ənam surəsi, 141-ci ayə.
İsraf insanı ilahi hidayətdən məhrum edir.
«وَ قَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَ قَدْ جَاءَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ کَذِبًا فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صَادِقًا یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ»
“Firon ailəsindən imanını gizlədən mömin bir kişi dedi: «Siz, “Rəbbim Allahdır” dediyi üçün bir adamı öldürmək istəyirsiniz? Halbuki o, Rəbbiniz tərəfindən sizə açıq-aşkar dəlillər gətirmişdir. Əgər o yalançıdırsa, yalanının günahı öz üzərinədir. Əgər doğru danışırsa, vəd etdiklərinin heç olmasa bir qismi sizin başınıza gələr». Həqiqətən, Allah israf edən və yalan danışan kəsi hidayət etməz.”
Ğafir surəsi, 28-ci ayə.
İsraf edən insanın duası qəbul olunmur.
«لَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ أَحَدُهُمْ کَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ»
“Onlardan birinin malı olduğu halda onu məhv edib israf etməsi səbəbindən onun duası qəbul olunmur.”
Üsuli-Kafi, cild 4, səh. 56.
İsraf edən insan cəhənnəm əhlidir.
«وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النَّار»
“Həqiqətən, israf edənlər cəhənnəm əhlidirlər.”
Ğafir surəsi, 43-cü ayə.
İsraf edənlər üçün ağır əzab vəd edilmişdir.
«مُسَوَّمَهً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِین»
“Rəbbinin yanında israf edənlər üçün nişanlanmış daşlar.”
Zuxruf surəsi, 34-cü ayə.
«وَ کَذلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبه وَ لَعَذابُ الْآخِرَهِ أَشَدُّ وَ أَبْقی»
“Biz ayələrimizə iman gətirməyən və həddi aşan kimsəni belə cəzalandırırıq. Axirət əzabı isə daha şiddətli və daha davamlıdır.”
Taha surəsi, 127-ci ayə.
İsrafın qarşısını alma yolları
İsrafın qarşısını alma yollarını iki əsas qrupa bölmək olar:
Daxili amillər
Yaradana və axirətə imanı gücləndirmək: Əxlaqi və iqtisadi problemlərlə mübarizənin və İslam dəyərlərinin cəmiyyətdə möhkəmləndirilməsinin yollarından biri Yaradana və axirətə imanın gücləndirilməsidir. İnsanın ruhu və düşüncəsi ilahi maarif və İslam dəyərləri ilə möhkəm bağlandıqda, o, israf kimi mənfi davranışların ardınca getməz.
Qurani-Kərim ayələrinə və hədislərə müraciət etmək: İnsan Qurani-Kərim ayələrinə və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan, israfın müxtəlif tərəfləri, günahı və onun nəticəsində veriləcək əzab haqqında çoxsaylı məlumatların yer aldığı hədislərə müraciət etməklə özünü israf günahından uzaq saxlaya bilər.
Dini dəyərləri gücləndirmək: Zahidlik, qənaət və nemətlərə şükür etmək kimi dəyərlərin gücləndirilməsi də israfla mübarizənin daxili amillərindən biridir.
Xarici amillər
Maarifləndirmə səviyyəsini yüksəltmək: İsrafın yaranmasının mühüm səbəblərindən biri də cəhalət və məlumatsızlıqdır. İnsanlar arasında maarifləndirmə aparmaq və israfın ağır nəticələrini izah etməklə cəmiyyətdə bu problemin qarşısını almaq mümkündür.
Əmr be məruf və nəhy əz münkər: Cəmiyyətdə dini dəyərlərin qorunmasına və israf kimi günahların aradan qaldırılmasına xidmət edən vasitələrdən biri yaxşı işlərə dəvət etmək və pis əməllərdən çəkindirməkdir.
Düzgün istehlak modelinin təqdim edilməsi və maarifləndirici təbliğat: Cəmiyyətdə düzgün istehlak modelinə əməl olunması, resursların və dəyərlərin qorunması istiqamətində kütləvi maarifləndirmə, israf edənlərlə bağlı hüquqi və praktiki tədbirlərin görülməsi, həmçinin media vasitəsilə təbliğatın aparılması olduqca təsirlidir.
Xəbərin sonu
Rəyiniz